Femur Boynu Kemik Geometrisi
Arka Plan
Section titled “Arka Plan”Femur boynu kemik geometrisi, femur başının hemen altında bulunan uyluk kemiği olan femurun en dar kısmının yapısal özelliklerini ifade eder. Bu özellikler, femur boynu-şaft açısı, femur boynu uzunluğu, boyun genişliği ve boyun kesit modülü gibi ölçümleri içeren kantitatif özelliklerdir.[1]Bu geometrik indeksler, kemik gücünü anlamak için çok önemlidir ve genellikle çift enerjili X-ışını absorbsiyometrisi (DXA) gibi teknikler kullanılarak değerlendirilir.[1] Framingham Kalp Çalışması gibi geniş kohortlardaki çalışmalar, bu özelliklerin altında yatan genetik ve çevresel etkilerini ortaya çıkarmak için bu özellikleri araştırmaktadır.[1]
Biyolojik Temel
Section titled “Biyolojik Temel”Femur boynu kemik geometrisi, genetik faktörlerden önemli ölçüde etkilenir ve geometrik özellikler de dahil olmak üzere kemik fenotipleri için kalıtılabilirlik tahminleri %30 ila %66 arasında değişir.[1]Bu önemli kalıtılabilirlik, bu kemik yapılarındaki bireysel varyasyonlara karşı güçlü bir genetik yatkınlığa işaret etmektedir. Araştırmalar, bu özelliklerle ilişkili belirli genetik varyantları (tek nükleotid polimorfizmleri veya SNP’ler) tanımlamıştır. Örneğin,MTHFR geni, özellikle rs1801133 , femur şaftı kesit modülü ve boyun-şaft açısıyla ilişkilendirilmiştir.[1]Osteoporoz için diğer aday genler, örneğinESR1 (rs1884052 , rs3778099 , rs3866461 ), LRP5 (rs4988300 ), VDR (rs2189480 ), COL1A1 (rs2075555 ), CYP19 (rs10519297 , rs2008691 ), PPARG (rs10510418 , rs2938392 ) ve ANKH (rs2454873 , rs379016 ), femur boynu kesit modülü de dahil olmak üzere çeşitli kemik fenotipleriyle de ilişkiler göstermiştir.[1]Özellikle, kalça kemik mineral yoğunluğu (BMD) ve kalça geometrik özellikleri önemli genetik belirleyicileri paylaşırken, en azından kısmen farklı gen varyantları tarafından yönetilmektedirler.[1]
Klinik Önemi
Section titled “Klinik Önemi”Femur boynunun geometrisi, kemik yoğunluğundan bağımsız olarak kalça kırığı riskinin önemli bir bağımsız öngörücüsüdür.[2]Bu, onu artan kırık riski ile karakterize edilen yaygın bir kemik hastalığı olan osteoporozu anlamak ve önlemek için kritik bir çalışma alanı yapmaktadır.[1] BMD’deki varyasyonlara katkıda bulunan genlerin her zaman osteoporotik kırıklarla korele olmadığını fark ederek, geometrik fenotipleri BMD ile birlikte genetik olarak incelemek için açık bir klinik gereklilik vardır.[1] Bu kapsamlı yaklaşım, osteoporozun daha geçerli bir endofenotipini geliştirmek ve bu hastalığın karmaşık kalıtılabilirliğini tam olarak kapsamak için gereklidir.[1]
Sosyal Önemi
Section titled “Sosyal Önemi”Osteoporoz ve buna bağlı kırılganlık kırıkları, özellikle kalça kırıkları, önemli bir toplumsal etkiye sahip büyük bir halk sağlığı sorununu temsil etmektedir. Bu kırıklar kronik ağrıya, sakatlığa, bağımsızlık kaybına ve artan mortaliteye yol açarak sağlık sistemleri ve etkilenen bireyler ile aileleri üzerinde önemli bir yük oluşturabilir. Femur boynu kemik geometrisinin ve genetik temellerinin daha iyi anlaşılmasıyla araştırmacılar, osteoporoz için daha doğru risk değerlendirme araçları, hedefe yönelik önleyici stratejiler ve kişiselleştirilmiş tedavi yaklaşımları geliştirmeyi amaçlamaktadır. Kemik geometrisinin daha derin genetik anlayışı, kemik sağlığının daha bütünsel bir görünümüne katkıda bulunarak, yaşlanan popülasyonlarda morbidite ve mortalitenin önde gelen bir nedenini ele almak için tek başına kemik mineral yoğunluğunun ötesine geçmektedir.
Çalışma Tasarımı ve İstatistiksel Gücün Kısıtlamaları
Section titled “Çalışma Tasarımı ve İstatistiksel Gücün Kısıtlamaları”Femur boynu kemik geometrisi üzerine yapılan araştırmalar, çalışma tasarımından ve istatistiksel güçten kaynaklanan doğal sınırlamalarla karşı karşıyadır. Örneğin, Framingham Kalp Çalışması, küçük etki büyüklüklerine sahip genetik varyantları tespit etmeyi amaçlayan genom çapında ilişkilendirme çalışmaları için nispeten mütevazı bir boyut olan, 1141’e kadar bireyden oluşan bir örneklemde 100K SNP GeneChip kullanmıştır.[1] Bu sınırlı örneklem büyüklüğü, belirteç bilgi içeriğine ve rekombinasyon verilerine bağlı olan eşlik eden bağlantı analizlerinde gözlemlenen düşük güç ile birleştiğinde, gerçek genetik ilişkilerin hafife alınmasına veya kesin genomik bölgelerin belirlenememesine yol açabilir.[1] Bu tür kısıtlamalar, femur boynu geometrisi üzerindeki bazı genetik etkilerin tespit edilemeyebileceği ve potansiyel olarak yanlış negatif bulgulara katkıda bulunabileceği anlamına gelir.
Ayrıca, ilk genetik keşifler, bir ilişkinin büyüklüğünün keşif aşamasında abartılabileceği etki büyüklüğü enflasyonuna karşı hassastır. Genellikle “kazananın laneti” olarak adlandırılan bu fenomen, replikasyon kohortlarının ilk genom çapında ilişkilendirme çalışmasından daha küçük etki büyüklükleri gösterdiği diğer kemik özelliği çalışmalarında gözlemlenmiştir.[3] Bu, femur boynu geometrisi için bildirilen bazı ilişkilerin abartılı etkilere sahip olabileceğini ve gerçek etkilerini doğru bir şekilde belirlemek için daha büyük, bağımsız kohortlarda titiz bir şekilde doğrulanması gerektiğini düşündürmektedir.[4]İlişkilendirme ve bağlantı sonuçları arasındaki gözlemlenen sınırlı örtüşme, mevcut yaklaşımların genetik mimariyi tam olarak çözemeyebileceğini ve femur boynu kemik geometrisinin genetik belirleyicilerinin tam seti ile ilgili önemli bilgi boşlukları bıraktığını da göstermektedir.[1]
Genellenebilirlik ve Fenotip Özgüllüğü
Section titled “Genellenebilirlik ve Fenotip Özgüllüğü”Femur boynu kemik geometrisinin genetiğini anlamadaki önemli bir sınırlama, özellikle soy ve fenotiplerin kesin tanımı ile ilgili olarak bulguların genellenebilirliğidir. Framingham Kalp Çalışması da dahil olmak üzere çoğu ilk genom çapında ilişkilendirme çalışması, ağırlıklı olarak Avrupa kökenli popülasyonları içermiştir.[1] Bazı çalışmalar Çin veya Afrika popülasyonları gibi çeşitli etnik gruplardan replikasyon kohortlarını içerse de.[3]kemik geometrisinin genetik yapısı, allel frekanslarındaki, bağlantı dengesizliği kalıplarındaki ve popülasyona özgü çevresel etkileşimlerdeki farklılıklar nedeniyle soylar arasında önemli ölçüde değişebilir. Sonuç olarak, bir popülasyonda tanımlanan genetik ilişkiler doğrudan çevrilemeyebilir veya diğerlerinde aynı etki büyüklüğüne sahip olmayabilir, bu da bulguların küresel uygulanabilirliğini sınırlar.
Dahası, kemik fenotiplerinin özgüllüğü, kesin genetik inceleme için zorluklar yaratmaktadır. Framingham Kalp Çalışması gibi çalışmalar özellikle femur boynu uzunluğunu, boyun-şaft açısını ve diğer geometrik indeksleri incelerken,[1]diğer araştırmalar genellikle bu belirli geometrik özelliklerden ziyade çeşitli iskelet bölgelerinde kemik mineral yoğunluğuna (BMD) geniş bir şekilde odaklanmaktadır.[3] Femur boynu geometrik özellikleri için bildirilen değişkenlik, boyun genişliği için %3,3’ten boyun uzunluğu için %9,1’e kadar değişmektedir.[1]bu, gerçek genetik sinyalleri gizleyebilecek veya zayıflatabilecek veri toplamadaki doğal gürültüyü göstermektedir. Femur boynu geometrisi için genetik ilişkilerin, BMD veya aynı çalışma içindeki diğer geometrik özelliklerle bile örtüşmeyebileceği gözlemi, bu çeşitli kemik fenotiplerinin farklı genetik temellerinin altını çizmekte ve doğru genetik karakterizasyon için belirli geometrik ölçümleri hedeflemeyi kritik hale getirmektedir.[1]
Hesaplanmayan Faktörler ve Kalan Bilgi Boşlukları
Section titled “Hesaplanmayan Faktörler ve Kalan Bilgi Boşlukları”Femur boynu kemik geometrisinin karmaşık yapısı, çevresel faktörlerin ve gen-çevre etkileşimlerinin gelişiminde ve sürdürülmesinde önemli, ancak genellikle nicelendirilemeyen bir rol oynadığı anlamına gelir. Kemik geometrisi, güçlü bir çevresel bileşene sahip poligenik bir özellik olarak kabul edilir.[1] Mevcut araştırmalardaki önemli bir sınırlama, gen-çevre ve gen-gen etkileşimlerini test eden kapsamlı analizlerin olmamasıdır.[1]Yaş, boy, BMI, sigara kullanımı, fiziksel aktivite ve östrojen tedavisi gibi kovaryatlar analizlerde yaygın olarak düzeltilirken, genetik varyantlar ve bu çevresel veya yaşam tarzı faktörleri arasındaki doğrudan etkileşimli etkiler tipik olarak araştırılmaz. Bu karmaşık etkileşim analizleri olmadan, mevcut araştırmalar genetik yatkınlıkların farklı çevresel koşullar altında nasıl değiştirildiği veya ifade edildiğine dair eksik bir resim sunar, böylece özelliğin etiyolojisinin tam olarak anlaşılmasını sınırlar.
Ayrıca, çok sayıda genetik lokus tanımlanmasına rağmen, kemik fenotipleri için kalıtılabilirliğin önemli bir kısmı (yaklaşık %30-66 arasında olduğu tahmin edilmektedir)[1], şu anda tanımlanmış genetik varyantlar tarafından açıklanamamaktadır. Bu “kayıp kalıtılabilirlik”, önemli bilgi boşluklarına işaret ederek, mevcut genom çapında ilişkilendirme çalışmalarının tüm genetik etkileri tam olarak yakalayamayabileceğini düşündürmektedir. Potansiyel katkıda bulunan faktörler arasında nadir varyantların etkileri, yapısal genetik varyasyonlar, epigenetik modifikasyonlar veya geleneksel tek-SNP analizlerinin kapsamı dışında olan son derece karmaşık gen-gen ve gen-çevre etkileşimleri yer almaktadır.[1]Bağlantı ve ilişkilendirme analizlerinden elde edilen bulgular arasındaki sınırlı örtüşme, tam genetik mimariyi çözmedeki zorluğu daha da vurgulamakta ve femur boynu kemik geometrisini etkileyen genetik varyasyonun önemli bir kısmının henüz keşfedilmediği ve karakterize edilmediği anlamına gelmektedir.
Varyantlar
Section titled “Varyantlar”Genetik varyasyonlar, femur boynu kemik geometrisi gibi karmaşık özelliklerin belirlenmesinde önemli bir rol oynar ve kemik mineral yoğunluğunu (BMD), uzunluğunu, genişliğini ve açısını etkiler; bunlar kemik gücü ve kırık riskinin kritik göstergeleridir. İskelet gelişimi, hücresel sinyalizasyon ve metabolik yollarda yer alan genler içindeki veya yakınındaki tek nükleotid polimorfizmleri (SNP’ler), gen fonksiyonunu ince bir şekilde değiştirerek bireyler arasındaki kemik yapısındaki gözlemlenen değişkenliğe katkıda bulunabilir.[1]Bu genetik temelleri anlamak, osteoporoz ve ilgili kemik rahatsızlıklarının karmaşık kalıtımını aydınlatmak için gereklidir.[1] Kemiğin büyümesini ve yapısal bütünlüğünü etkileyen varyantlar, reseptör tirozin kinazlarına yakın olanlar ve hücresel iskelede yer alan genleri içerir. Örneğin, Fibroblast Büyüme Faktörü Reseptörü 4’ü kodlayan FGFR4 genindeki rs6556301 gibi bir varyant, kemik büyüme ve yeniden şekillenme yollarını etkileyebilir.FGFR4, osteoblast farklılaşmasında ve kemik matriks oluşumunda önemli sinyal molekülleri olan fibroblast büyüme faktörlerini bağlayan bir reseptördür ve bu nedenle femur boynunun genel boyutunu ve şeklini potansiyel olarak etkiler.[1] Benzer şekilde, CCDC91 (Sarmal-Sarmal Alan İçeren 91) ile ilişkili rs11049605 , osteosit fonksiyonu ve kemiğin mekanik özellikleri için hayati öneme sahip olan sitoskeletal organizasyonu veya protein-protein etkileşimlerini etkileyerek kemik geometrisindeki varyasyonlara katkıda bulunabilir.[1]Transkripsiyon faktörleri ve düzenleyici elementler, kemik gelişimini düzenlemede çok önemlidir.RUNX1 geni veya Runt-ilişkili transkripsiyon faktörü 1, hematopoez ve osteoblast farklılaşmasının iyi bilinen bir düzenleyicisidir. RUNX1 içindeki intragenik bir SNP olan rs2834719 ’un kalça geometrisi fenotipleri için nominal olarak anlamlı olduğu bulunmuştur ve bu daRUNX1’in kalça yapısının şekillenmesindeki rolünü göstermektedir.[1] rs8129030 farklı bir varyant olmasına rağmen, benzer şekilde RUNX1’in düzenleyici kapasitesini etkileyebilir ve böylece femur boynu uzunluğu, genişliği veya boyun-şaft açısının kesin gelişimini etkileyebilir. Ayrıca, LINC02063 ve LINC02114 arasında bulunan rs261179 gibi intergenik varyantlar, uzun kodlamayan RNA mekanizmaları veya güçlendirici aktivite yoluyla yakındaki genlerin ifadesini modüle edebilir, böylece dolaylı olarak kemik özelliklerini etkileyebilir.[1]Diğer varyantlar, metabolizma ve protein düzenlemesi dahil olmak üzere daha geniş fizyolojik süreçlerdeki rolleri yoluyla kemik geometrisine katkıda bulunur. Örneğin, Üromodülini kodlayanUMOD genindeki rs11859916 , öncelikle böbrek fonksiyonundaki rolü ile bilinir, ancak yeni kanıtlar böbrek sağlığı, kalsiyum homeostazı ve kemik metabolizması arasında bağlantılar olduğunu ve bunun dolaylı olarak kemik yoğunluğunu ve yapısını etkileyebileceğini göstermektedir.[1]Benzer şekilde, glikoz metabolizmasında önemli bir enzim olanHK2 (Hekzokinaz 2)‘deki rs681900 , glikoz metabolizmasının osteoblast ve osteoklast aktivitesi üzerindeki etkisinin giderek daha fazla tanınması göz önüne alındığında kemik sağlığını etkileyebilir. Son olarak, protein fosfataz 6’nın bir bileşeni olanPPP6R3 (Protein Fosfataz 6 Düzenleyici Alt Birimi 3) ile ilişkili rs7102273 , kemik hücresi proliferasyonu, farklılaşması ve apoptozu için kritik olan hücresel sinyalizasyon yollarını değiştirebilir ve böylece femur boynu kemik geometrisinin korunmasına veya yeniden şekillenmesine katkıda bulunabilir.[1]
Önemli Varyantlar
Section titled “Önemli Varyantlar”| RS ID | Gen | İlişkili Özellikler |
|---|---|---|
| rs11049605 | CCDC91 | femoral neck bone geometry |
| rs7102273 | PPP6R3 - GAL | femoral neck bone geometry |
| rs6556301 | FGFR4 - NSD1 | sitting height ratio body mass index BMI-adjusted waist-hip ratio BMI-adjusted waist circumference BMI-adjusted waist circumference, physical activity |
| rs261179 | LINC02063 - LINC02114 | femoral neck bone geometry |
| rs8129030 | RUNX1 | eosinophil percentage of leukocytes eosinophil count asthma systemic juvenile idiopathic arthritis, polyarticular juvenile idiopathic arthritis, rheumatoid factor negative, oligoarticular juvenile idiopathic arthritis rheumatoid arthritis, ACPA-positive rheumatoid arthritis, rheumatoid factor seropositivity |
| rs11859916 | UMOD | femoral neck bone geometry |
| rs681900 | HK2 | femoral neck bone geometry |
Femoral Boyun Kemiği Geometrisinin Tanımlanması
Section titled “Femoral Boyun Kemiği Geometrisinin Tanımlanması”Femoral boyun kemiği geometrisi, proksimal femurun, özellikle kalçanın dar boyun bölgesindeki kesin yapısal özelliklerini ve boyutlarını ifade eder. Bu, bu kritik iskelet bölgesinin şeklini, boyutunu ve mekanik özelliklerini toplu olarak tanımlayan bir dizi kantitatif özelliği kapsar.[1]Kemik mineral yoğunluğundan (BMD) kavramsal olarak farklıdır, ancak genel kemik gücünü ve bir bireyin kırık riskini değerlendirmek için aynı derecede önemlidir. Altta yatan kavramsal çerçeve, osteoporozun bir özelliği olan kemik gücünün azalmasının, yalnızca kemik yoğunluğuyla değil, aynı zamanda mekanik yüklere dayanma yeteneğini etkileyen mimari özelliklerle de belirlendiğini kabul eder.[1] Bu özellikleri tanımlamada kullanılan temel terminoloji, femoral boyun ve şaft arasındaki açıyı ölçen femoral boyun-şaft açısı (NSA) ve boyun ekseni boyunca boyutu temsil eden femoral boyun uzunluğu (NeckLeng) gibi özel ölçümleri içerir.[1] Diğer kritik terimler dar boyun genişliği (NeckWr) ve dar boyun kesit modülüdür (NeckZr).[1] Özellikle kesit modülü, bir kemiğin eğilmeye karşı direncini operasyonel olarak tanımlayarak, yapısal bütünlüğüne ve mekanik yeterliliğine doğrudan bir bakış sağlar.
Temel Geometrik Parametreler ve Yaklaşımlar
Section titled “Temel Geometrik Parametreler ve Yaklaşımlar”Femur boynu kemik geometrisinin hassas ölçümü öncelikle, çeşitli geometrik indekslerin hesaplanabileceği ayrıntılı iki boyutlu görüntüler sağlayan Dual-enerji X-ışını Absorpsiyometrisi (DXA) kullanılarak elde edilir.[1] Temel genişlik ve uzunluğun ötesinde, boyun kesit alanının atalet momenti (NeckCSMI1r) ve boyun ortalama burkulma oranı (NeckAvgBR1r) gibi daha gelişmiş parametreler, kemiğin eğilme ve burkulma kuvvetlerine karşı direncine dair daha derin bilgiler sunar.[1] Bu kantitatif ölçüler, farklı değerlendirmeler arasında tutarlılık ve karşılaştırılabilirlik sağlamak için tipik olarak kalçanın “dar boynu” gibi standartlaştırılmış ilgi alanlarından elde edilir.
Araştırma ve tanı amaçları için, bu geometrik özellikler sıklıkla kemik yapısını etkileyebilecek bilinen karıştırıcı faktörleri hesaba katmak için çok değişkenli olarak ayarlanmış artıklar olarak analiz edilir. Ayarlama için yaygın kovaryatlar arasında yaş, yaşın karesi, boy, Vücut Kitle İndeksi (BMI), sigara içme durumu, fiziksel aktivite seviyeleri ve östrojen tedavisi bulunur.[1]Bu titiz ayarlama süreci, femur boynu kemik geometrisine genetik ve bağımsız çevresel katkıları izole etmeye yardımcı olur ve tanısal ve araştırma kriterlerinin demografik veya yaşam tarzı farklılıklarından ziyade kemik yapısındaki gerçek biyolojik varyasyonlara dayanmasını sağlar.[1]
Osteoporozda Klinik Önemi ve Sınıflandırma
Section titled “Osteoporozda Klinik Önemi ve Sınıflandırma”Femoral boyun kemik geometrisi, osteoporozun en ciddi sonuçlarından biri olan kalça kırığının bağımsız bir öngörücüsü olarak önemli klinik öneme sahiptir.[2]Düşük kemik mineral yoğunluğu (BMD) kırık için iyi bilinen birincil risk faktörü olmakla birlikte, giderek artan kanıtlar geometrik özelliklerin hem kırık tahmini hem de osteoporoz tedavilerinin etkinliğinin izlenmesi için bağımsız olarak çok önemli olduğunu göstermektedir.[1]Bu, kemik gücünün kapsamlı bir şekilde anlaşılmasında kategorik bir ayrımı vurgulayarak, basit yoğunluk ölçümlerine ek olarak yapısal mimariyi de dikkate alma ihtiyacını vurgulamaktadır.
Osteoporozun daha geniş bağlamında, kemik gücünün azalması ve düşük travmalı kırıklara karşı artan duyarlılık ile karakterize edilen bir iskelet bozukluğu olarak, femoral boyun geometrisi, KMY değerlendirmelerine hayati tamamlayıcı bilgiler sağlar.[1] Bu ölçümler, iskelet kırılganlığının daha kapsamlı bir şekilde değerlendirilmesine katkıda bulunarak, bireyin genel kırık riskinin daha ayrıntılı bir şekilde sınıflandırılmasını sağlar.[1]Bu yaklaşım, kemik sağlığının daha boyutlu bir şekilde anlaşılmasını destekler; burada, bireyin kırığa yatkınlığını toplu olarak tanımlamak için birden fazla yapısal ve densitometrik parametre entegre edilir ve tek bir eşik veya kesme değerine güvenmenin ötesine geçilir.[5]
Nedenler
Section titled “Nedenler”Kalça kırığı riskinin kritik bir belirleyicisi olan femoral boyun kemik geometrisi, genetik, çevresel ve yaşa bağlı faktörlerin karmaşık bir etkileşimi ile etkilenir. Femoral boynun uzunluğu, genişliği ve boyun-şaft açısı dahil olmak üzere şekli ve boyutları, güçlü bir genetik yatkınlığa işaret eden önemli kalıtılabilirlik sergiler.[1] Bununla birlikte, bu genetik etkiler çeşitli dış faktörler tarafından düzenlenir ve bir bireyin yaşam süresi boyunca değişir.
Genetik Temeller
Section titled “Genetik Temeller”Femur boynu kemik geometrisinin yapısı, kalıtsal genetik varyantlar tarafından önemli ölçüde şekillendirilmekte ve varyasyonunun önemli bir bölümüne katkıda bulunmaktadır; çeşitli kemik fenotipleri için kalıtılabilirlik tahminleri %30 ila %66 arasında değişmektedir.[1]Bu karmaşık özellik poligeniktir, yani birden fazla gen ve etkileşimleri, ifadesini toplu olarak etkiler. Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS) ve bağlantı analizleri, kalça geometrisi ile ilişkili çeşitli genomik bölgeleri ve belirli genleri tanımlamıştır. Örneğin,MTHFRgenindeki eş anlamlı olmayan kodlayan tek nükleotid polimorfizmi (SNP)rs1801133 , boyun-şaft açısıyla ilişkilendirilmiştir.[1] Benzer şekilde, ANKH geni içindeki SNP’ler rs2454873 ve rs379016 , kemik gücünü yansıtan bir ölçü olan femur boynu kesit modülü ile ilişkilendirilmiştir.[1]Daha ileri genetik araştırmalar, femur boynu geometrisini etkileyebilecek kemik biyolojisinde rolleri olan diğer aday genleri vurgulamıştır. Bunlar arasında, kemik fenotipleri ile ilişkileri açısından kapsamlı bir şekilde çalışılmış olanCOL1A1, CYP19, ESR1, LRP5 ve VDR bulunmaktadır.[1] Örneğin, CYP19’daki (rs10519297 , rs2008691 ) ve VDR’deki (rs2189480 ) belirli SNP’ler, kemik özellikleri ile ilişkiler göstermiştir.[1]Bazı genetik belirleyiciler kemik mineral yoğunluğu (BMD) ve geometrik özellikler arasında paylaşılırken, araştırmalar bu fenotiplerin aynı zamanda farklı gen varyantları tarafından da yönetildiğini ve osteoporoz riskini tam olarak anlamak için geometrinin BMD ile birlikte genetik olarak incelenmesinin gerekliliğini vurgulamaktadır.[1]
Çevresel ve Yaşam Tarzı Etkileri
Section titled “Çevresel ve Yaşam Tarzı Etkileri”Genetik faktörlerin ötesinde, çeşitli çevresel ve yaşam tarzı unsurları femur boynu kemik geometrisinin şekillenmesinde önemli bir rol oynar. Boy ve vücut kitle indeksi (VKİ) ile temsil edilen vücut büyüklüğü, kemik boyutlarını önemli ölçüde etkiler; daha büyük bireyler genellikle daha büyük kemik yapılarına sahiptir.[1]Bu antropometrik ölçümler, diğer nedensel faktörleri izole etmek için çalışmalarda rutin olarak ayarlanır ve kemik gelişimi ve bakımı üzerindeki doğrudan etkilerini vurgular. Fiziksel aktivite düzeyleri ve sigara alışkanlıkları gibi yaşam tarzı seçimleri de kemik geometrisinin önemli değiştiricileridir. Düzenli fiziksel aktivite, özellikle ağırlık taşıma egzersizi, kemik modellemesini ve yeniden şekillenmesini uyararak mekanik yükleme için optimize edilmiş kemik yapısına katkıda bulunduğu bilinirken, sigara içmek kemik sağlığı için zararlıdır.[1]
Etkileşimli ve Yaşa Bağlı Faktörler
Section titled “Etkileşimli ve Yaşa Bağlı Faktörler”Femur boynu kemik geometrisinin gelişimi ve korunması, gen-çevre etkileşimlerine de tabidir; burada bireyin genetik yatkınlığı, çevresel maruziyetlerle güçlenebilir veya zayıflatılabilir. Bu dinamik etkileşim, belirli kemik geometrilerine genetik yatkınlığın yaşam tarzı, beslenme durumu ve diğer çevresel tetikleyicilere bağlı olarak farklı şekilde ortaya çıkabileceği anlamına gelir.[6]Kemik özelliklerine genel katkı, yalnızca toplamsal genetik veya çevresel etkilerden ziyade, bu etkileşimlerin karmaşık bir ürünüdür.
Ayrıca, yaş, femur boynu kemik geometrisinin temel bir belirleyicisidir ve yaşam boyunca değişiklikler meydana gelir.[1]Kemik geometrisi, kortikal kemiğin incelmesi ve medüller kanalların genişlemesi dahil olmak üzere yaşlanmayla birlikte değişikliklere uğrar ve bu da femur boynunun yapısal bütünlüğünü değiştirebilir. Hormonal faktörler, örneğin östrojen seviyeleri, özellikle kadınlarda kemik yeniden modellenmesini ve yoğunluğunu etkileyerek önemli bir rol oynar. Örneğin, östrojen tedavisi, kemik fenotipleri çalışmalarında tanınan bir kovaryattır ve kemik sağlığı ve geometrisi üzerindeki etkisini gösterir.[1]Bu faktörlerin etkileşimi, femur boynu kemik geometrisinde ve ilişkili sağlık sonuçlarında gözlemlenen bireysel değişkenliğe katkıda bulunur.
Femoral Boyun Kemiği Geometrisinin Tanımı ve Klinik Önemi
Section titled “Femoral Boyun Kemiği Geometrisinin Tanımı ve Klinik Önemi”Femoral boyun kemiği geometrisi, kalçanın dar boyun bölgesinin yapısal özelliklerini ifade eder; bu bölge ağırlık taşıma için kritik bir noktadır ve osteoporotik kırıklar için yaygın bir yerdir.[1] Temel geometrik özellikler arasında femoral boyun-şaft açısı, femoral boyun uzunluğu, dar boyun genişliği ve dar boyun kesit modülü ile birlikte boyun kesit atalet momenti ve boyun ortalama burkulma oranı gibi ölçümler bulunur.[1]Bu parametreler, kemik mineral yoğunluğundan bağımsız olarak (BMD), kemik gücünün ve mekanik strese karşı direncinin önemli belirleyicileridir ve kalça kırığı riskini etkiler.[2] Bu geometrik özellikleri anlamak, femurun yapısal bütünlüğü ve yaşa bağlı dejenerasyona ve yaralanmaya yatkınlığı hakkında bilgi sağlar.
Kalıtılabilirlik ve Genel Genetik Bulgular
Section titled “Kalıtılabilirlik ve Genel Genetik Bulgular”Femur boynu kemik geometrisi, hem genetik hem de çevresel faktörlerden etkilenen karmaşık bir özellik olup, çeşitli kemik fenotipleri için tahminler %30 ila %66 arasında değişen önemli bir kalıtılabilirlik göstermektedir.[1]Genom çapında bağlantı analizleri, kromozom 15 ve 22’dekiler gibi, kemik geometrisi fenotipleriyle güçlü bağlantı belirtileri gösteren çeşitli kromozomal bölgeler tanımlamıştır.[1] Bu bulgular, popülasyonda femur boynu yapısında gözlemlenen varyasyona önemli bir genetik katkının altını çizerek, bu karmaşık özellikleri şekillendirmek için birden fazla genin etkileşime girdiğini düşündürmektedir. Genetik çalışmalar, bu kalıtsal farklılıklardan sorumlu belirli lokusları ve genleri belirlemeyi amaçlamaktadır.
Femoral Boyun Geometrisi ile İlişkili Aday Genler
Section titled “Femoral Boyun Geometrisi ile İlişkili Aday Genler”Çeşitli aday genler, femoral boyun kemik geometrisini ve ilgili kemik özelliklerini etkilemedeki rolleri açısından araştırılmıştır.[1] Örneğin, MTHFR genindeki sinonim olmayan bir kodlama SNP’si (rs1801133 ), femoral şaft kesit modülü ve boyun-şaft açısı ile ve ayrıca KMY ile ilişkilendirilmiştir.[1] LRP5 genindeki rs4988300 gibi intronik SNP’ler, erkeklerde şaft kesit modülü ve kadınlarda femoral boyun KMY’si ile ilişkiler göstermiştir.[1] COL1A1, CYP19, ESR1 ve VDRdahil olmak üzere diğer genler de osteoporoz ve kemik sağlığı için önemli aday genler olarak kabul edilmektedir ve bu bölgelerdeki çeşitli SNP’ler kemik fenotipleri ile ilişkiler göstermektedir.[1] Ayrıca, ANKH’deki SNP’lerin (rs2454873 ve rs379016 ) femoral boyun kesit modülü ile ilişkili olduğu bulunmuştur.[1]
Karmaşık Genetik Düzenleme ve Cinsiyete Özgü Etkiler
Section titled “Karmaşık Genetik Düzenleme ve Cinsiyete Özgü Etkiler”Femur boynu geometrisinin genetik düzenlenmesi karmaşıktır ve genellikle cinsiyete özgü etkiler ve kemik mineral yoğunluğuna kıyasla farklı genetik etkiler gösterir.[7] Örneğin, CDH9 ve DCC gibi genlerle olan ilişkilerin cinsiyete özgü olduğu, özellikle BMD fenotipleri için kadınlarda gözlemlenmiştir.[1] IL1RL1gibi bazı genler çeşitli kemik kütlesi özellikleri arasında pleiotropik ilişkiler gösterirken, BMD ile femur boynu uzunluğu, genişliği ve boyun-şaft açısı gibi kalça geometrisi özellikleri arasında ortak genetik ilişkilerin dikkate değer bir şekilde yokluğu söz konusuydu.[1]Bu, kemiğin genel yoğunluğunu yöneten genetik faktörlerin, femur boynunun belirli yapısal boyutlarını ve şeklini belirleyenlerden farklı yollardan işleyebileceğini ve kemik sağlığının altında yatan karmaşık ve çok yönlü genetik mimariyi vurguladığını düşündürmektedir.
Kırık Riski için Prognostik Gösterge
Section titled “Kırık Riski için Prognostik Gösterge”Femur boynu kemik geometrisi, dar boyun kesit modülü, genişlik, boyun-şaft açısı ve uzunluk gibi ölçüleri kapsayan, kırık riski için önemli bir prognostik gösterge görevi görür ve genellikle kemik mineral yoğunluğundan bağımsızdır (BMD).[[1]] Araştırmalar, femur güç indeksi ve basit femur geometrisi gibi geometrik indekslerin, kalça kırıklarını önemli ölçüde öngördüğünü ve osteoporotik olaylar için yüksek risk taşıyan bireylerin belirlenmesindeki faydalarını vurguladığını göstermektedir.[[2]] Bu öngörü yeteneği, risk sınıflandırmasının iyileştirilmesine olanak tanır ve kırılgan iskeletin uzun vadeli etkilerini azaltarak, hedeflenen önleyici stratejilerden ve daha erken müdahalelerden yararlanabilecek savunmasız popülasyonları belirlemek için geleneksel BMD değerlendirmelerinin ötesine geçer.
Klinik Yönetime Rehberlik ve İzleme
Section titled “Klinik Yönetime Rehberlik ve İzleme”Femoral boyun kemik geometrisinin değerlendirilmesi, tanısal faydasından tedavi seçimi ve izlemeye kadar kapsamlı hasta yönetiminde rehberlik etmede önemli klinik uygulamaya sahiptir. Risk değerlendirmesindeki rolünün ötesinde, bu geometrik parametreler kemik gücü ve yapısal bütünlüğü hakkında bilgi sağlayarak, osteoporozun teşhisinde BMD ölçümlerini tamamlar.[1]Ayrıca, çalışmalar hormon replasman tedavisi, alendronat, raloksifen ve teriparatid dahil olmak üzere çeşitli tedavilerin proksimal femur üzerinde yapısal etkiler gösterdiğini belirtmektedir.[8] Bu nedenle, femoral boyun geometrisindeki değişikliklerin zaman içinde izlenmesi, tedavi yanıtını değerlendirmek için etkili bir strateji olarak hizmet edebilir ve klinisyenlerin optimal hasta sonuçları için terapötik rejimleri uyarlamasına ve potansiyel olarak hastalığın ilerlemesini önlemesine olanak tanır.
Genetik Temeller ve Kişiselleştirilmiş Yaklaşımlar
Section titled “Genetik Temeller ve Kişiselleştirilmiş Yaklaşımlar”Femur boynu kemik geometrisinin genetik temellerini anlamak, iskelet sağlığında kişiselleştirilmiş tıp yaklaşımlarını geliştirmek için çok önemlidir. Geometrik özellikler de dahil olmak üzere kemik fenotipleri için kalıtılabilirlik tahminleri %30-66 arasında değişmekte ve bu da önemli bir genetik etkiyi vurgulamaktadır.[1] Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları, kantitatif özellik lokuslarını (QTL’ler) ve boyun-şaft açısıyla ilişkili MTHFR genindeki (rs1801133 ) bir non-sinonim kodlama SNP’si ve kadınlarda femur boynu KMY’si ile bağlantılı LRP5’teki bir intronik SNP (rs4988300 ) gibi spesifik genetik varyantları tanımlamıştır.[1]Özellikle, KMY fenotipleri için genetik ilişkiler genellikle geometrik fenotiplerle örtüşmemektedir ve bu da kemik gücünün farklı yönlerine katkıda bulunan farklı genetik yollar olduğunu düşündürmektedir.[1] Bu genetik içgörü, daha rafine bir risk sınıflandırmasını ve kişiselleştirilmiş önleme ve tedavi stratejilerinin geliştirilmesini kolaylaştırır ve potansiyel olarak benzersiz genetik profillerine göre müdahalelere farklı yanıt verebilecek bireyleri tanımlar.
Longitudinal Kohort Çalışmaları ve Femoral Boyun Geometrisinin Kalıtılabilirliği
Section titled “Longitudinal Kohort Çalışmaları ve Femoral Boyun Geometrisinin Kalıtılabilirliği”Geniş ölçekli prospektif kohortlar, femoral boyun kemik geometrisinin popülasyon düzeyindeki dinamiklerini anlamada etkilidir. Hem Orijinal hem de Yavru Kohortlarını kapsayan Framingham Kalp Çalışması (FHS), femoral boyun-şaft açısı, femoral boyun uzunluğu ve dar boyun kesit modülü ve genişliği gibi çeşitli geometrik indeksleri araştıran temel bir örnek teşkil etmektedir.[1]Çoklu nesiller boyunca binden fazla fenotiplenmiş bireyi içeren bu çalışma, Orijinal Kohort için ortalama 77,5 yaş ve Yavru Kohort için 58,5 yaş ortalaması ile farklı yaş gruplarında kemik geometrisi kalıplarını belirlemede uzunlamasına verilerin önemini vurgulamaktadır.[1]Bu kadar kapsamlı kohortlar, kemik fenotipleri için kalıtılabilirliğin tahmin edilmesine olanak tanır; FHS’de bu oran %30-66 arasında değişmekte ve bu özelliklerin popülasyon içindeki güçlü bir genetik bileşenini vurgulamaktadır.[1]Bu kadar iyi karakterize edilmiş bir popülasyonda bu özelliklerin zaman içindeki tutarlılığı, osteoporoz riski ve kırık duyarlılığını anlamak için çok önemli olan femoral boyun geometrisindeki istikrar ve değişikliklere dair değerli bilgiler sunmaktadır.[2]
Genetik İlişkilendirmeler ve Epidemiyolojik Bulgular
Section titled “Genetik İlişkilendirmeler ve Epidemiyolojik Bulgular”Geniş kohortlardan yararlanan epidemiyolojik çalışmalar, femoral boyun kemik geometrisiyle ilişkili genetik lokusların belirlenmesinde ve böylece popülasyon değişkenliğinin biyolojik temellerinin aydınlatılmasında çok önemli olmuştur. Framingham Kalp Çalışması’nda, genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS), belirli femoral boyun geometrisi ölçümleri de dahil olmak üzere çeşitli kemik fenotipleriyle ilişkili çok sayıda tek nükleotid polimorfizmi (SNP) tanımlamıştır.[1] Örneğin, MTHFR genindeki rs1801133 non-sinonim kodlayan SNP’si ile femoral boyun-şaft açısı arasında bir ilişki gözlemlenmiş ve bu genin proksimal femur yapısının şekillenmesinde rol oynadığı öne sürülmüştür.[1] Ayrıca, LRP5’ten bir intronik SNP olan rs4988300 ’ün, kadınlarda femoral boyun KMY’si ile ilişkili olduğu bulunmuş ve cinsiyete özgü genetik etkileri işaret etmiştir.[1]Bu genetik bulgular, farklı kemik geometrilerinin yaygınlık örüntülerinin ve bunların demografik gruplar arasında kırık riski üzerindeki potansiyel etkilerinin anlaşılmasına katkıda bulunmaktadır; analizler genellikle genetik etkileri izole etmek için yaş, cinsiyet, boy, BMI, sigara kullanımı, fiziksel aktivite ve östrojen tedavisi gibi temel kovariatlar için ayarlama yapmaktadır.[1]
Popülasyon Genetiğinde Metodolojik Yaklaşımlar
Section titled “Popülasyon Genetiğinde Metodolojik Yaklaşımlar”Popülasyon çalışmalarında femur boynu kemik geometrisinin incelenmesi, sağlam bulgular ve genellenebilirlik sağlamak için karmaşık metodolojiler kullanır. Framingham Kalp Çalışması gibi çalışmalar, SNP’ler ve kemik geometri özellikleri arasındaki ilişkileri tespit etmek için Genelleştirilmiş Tahmin Denklemi (GEE) ve Aile Temelli İlişkilendirme Testleri (FBAT) modellerinin bir kombinasyonunu, varyans bileşeni bağlantı analizi ile birlikte kullanmıştır.[1] Yaş, yaş-kare, boy ve BMI dahil olmak üzere kovaryatlar için fenotiplerin dikkatli bir şekilde ayarlanması, karıştırıcı faktörleri en aza indirmek ve gerçek genetik sinyalleri belirlemek için çok önemlidir.[1] FHS’de femur boynu-şaft açısı için 1096 ve femur boynu uzunluğu için 1090 birey gibi örneklem büyüklükleri, genetik ilişkileri saptamada istatistiksel güç için kritiktir.[1]
Femoral Boyun Kemiği Geometrisi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Section titled “Femoral Boyun Kemiği Geometrisi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular”Bu sorular, mevcut genetik araştırmalara dayanarak femoral boyun kemiği geometrisinin en önemli ve spesifik yönlerini ele almaktadır.
1. Annem kalçasını kırdı; boynumdaki kemiklerim de zayıf mı olacak?
Section titled “1. Annem kalçasını kırdı; boynumdaki kemiklerim de zayıf mı olacak?”Evet, kemik yapınız üzerinde önemli bir genetik etki vardır. Çalışmalar, femoral boyun kemik geometrisi gibi özelliklerin %30 ila %66 arasında değişen oranlarda yüksek derecede kalıtsal olduğunu göstermektedir. Bu, genlerinizin kemik şeklinizi ve gücünüzü belirlemede büyük rol oynadığı anlamına gelir ve ailenizde kalça kırığı öyküsü varsa sizi potansiyel olarak daha duyarlı hale getirir.
2. Doktorum sadece kemik yoğunluğumu kontrol ediyor; bu kalçam için yeterli mi?
Section titled “2. Doktorum sadece kemik yoğunluğumu kontrol ediyor; bu kalçam için yeterli mi?”Kemik yoğunluğu önemli olmakla birlikte, tek faktör değildir. Femur boynunuzun geometrisi olarak bilinen gerçek şekli ve yapısı, kalça kırığı riskinin bağımsız bir belirleyicisidir. Kemik sağlığınızın eksiksiz bir resmini elde etmek için hem kemik yoğunluğunu hem de geometrik özellikleri dikkate almak çok önemlidir.
3. Egzersiz alışkanlıklarım kalça kemiklerimin şeklini gerçekten değiştirebilir mi?
Section titled “3. Egzersiz alışkanlıklarım kalça kemiklerimin şeklini gerçekten değiştirebilir mi?”Egzersiz kemik sağlığı için hayati öneme sahip olsa ve kemik yoğunluğunu ve gücünü etkileyebilse de, femur boynunuzun temel şekli ve yapısı büyük ölçüde genetiğiniz tarafından belirlenir. Genleriniz, %66’ya varan kalıtım tahminleriyle, bu geometrik özellikler için güçlü bir yatkınlık oluşturur, ancak yaşam tarzı sahip olduklarınızı optimize edebilir.
4. Bazı İnsanlar Neden Daha Az Kalsiyuma Rağmen Güçlü Kalçalara Sahip?
Section titled “4. Bazı İnsanlar Neden Daha Az Kalsiyuma Rağmen Güçlü Kalçalara Sahip?”Doğuştan gelen kemik gücünüz sadece kalsiyum alımıyla ilgili değildir; büyük ölçüde genetiğinizden etkilenir. Bazı insanlar, kemik mineral yoğunluğundan bağımsız olarak güce katkıda bulunan daha sağlam bir femoral boyun geometrisi için genetik bir yatkınlığa sahiptir.LRP5 ve VDRgibi genlerin kemik fenotiplerinde rol oynadığı bilinmektedir.
5. Bir DNA testi kalça kemiği kırığı riskimi gösterebilir mi?
Section titled “5. Bir DNA testi kalça kemiği kırığı riskimi gösterebilir mi?”Evet, bir DNA testi, belirli kemik özelliklerine yönelik genetik yatkınlığınız hakkında bilgi sağlayabilir. Araştırmacılar,MTHFR, ESR1 ve COL1A1gibi genlerde, femoral boyun geometrisi ve genel kemik gücü ile ilişkili olan ve bireysel riskinizi değerlendirmeye yardımcı olan belirli genetik varyantlar tanımlamışlardır.
6. Etnik kökenim kalça kırığı riskimi değiştirir mi?
Section titled “6. Etnik kökenim kalça kırığı riskimi değiştirir mi?”Evet, etnik kökeniniz kemik geometrisi ve kalça kırıkları için genetik riskinizi etkileyebilir. Genetik varyasyonlar ve bunların etkileri, farklı atalarda önemli ölçüde değişiklik gösterebilir; bu da bir popülasyonda tanımlanan risk faktörlerinin başka bir popülasyonda aynı şekilde geçerli olmayabileceği anlamına gelir.
7. Yaşlandığımda kalça kırığını önlemek için şu anda ne yapabilirim?
Section titled “7. Yaşlandığımda kalça kırığını önlemek için şu anda ne yapabilirim?”Femoral boyun kemik geometrisi için genetik yatkınlığınızı anlamak, sağlıklı yaşam tarzı seçimleriyle birleştiğinde, çok önemlidir. Genetik yapınız kemik yapınızı etkilese de, sağlıklı bir yaşam tarzına odaklanmak ve özellikle aile öykünüz varsa, kemik sağlığınızı doktorunuzla görüşmek, kişiselleştirilmiş önleme stratejileri geliştirmeye yardımcı olabilir.
8. Kalça kırıkları için sadece kemik yoğunluğu mu önemlidir?
Section titled “8. Kalça kırıkları için sadece kemik yoğunluğu mu önemlidir?”Hayır, bu tamamen doğru değil. Kemik mineral yoğunluğu önemli olmakla birlikte, femoral boynunuzun geometrisi olarak bilinen gerçek şekli ve yapısı, kalça kırığı riskinin bağımsız ve önemli bir belirleyicisidir. Kemik yoğunluğunuz iyi olabilir, ancak geometri hala sizi daha yüksek riske sokabilir.
9. Kardeşim daha güçlü görünüyor; kalça kemiklerimiz sadece farklı mı?
Section titled “9. Kardeşim daha güçlü görünüyor; kalça kemiklerimiz sadece farklı mı?”Evet, kemik yapılarınızın farklı olması çok olası, kardeşler arasında bile. Genel kemik gücüne katkıda bulunan femur boynu geometriniz, genetikten önemli ölçüde etkilenir ve kalıtılabilirlik tahminleri %66’ya kadar ulaşır. Bu, bir aile içinde bile kemik şekli ve gücünde önemli bireysel farklılıklar olabileceği anlamına gelir.
10. Kemik yapım yaşlandıkça doğal olarak zayıflar mı?
Section titled “10. Kemik yapım yaşlandıkça doğal olarak zayıflar mı?”Bazı kemik değişiklikleri yaşlanmanın doğal bir parçası olsa da, femur boynunuzun temel gücü ve geometrisi de büyük ölçüde genetiğinizden etkilenir. Genetik yapınız, kemik yapınızın önemli bir bölümünü belirler ve bu da yaşlanma süreçleri ve diğer faktörlerle etkileşime girerek kırık riskinizi etkiler.
Bu SSS, güncel genetik araştırmalara dayanarak otomatik olarak oluşturulmuştur ve yeni bilgiler elde edildikçe güncellenebilir.
Sorumluluk Reddi: Bu bilgiler yalnızca eğitim amaçlıdır ve profesyonel tıbbi tavsiye yerine kullanılmamalıdır. Kişiselleştirilmiş tıbbi rehberlik için daima bir sağlık uzmanına danışın.
References
Section titled “References”[1] Kiel, D. P. “Genome-wide association with bone mass and geometry in the Framingham Heart Study.”BMC Med Genet, vol. 8, suppl. 1, 2007, p. S14. PMID: 17903296.
[2] Faulkner, K. G., et al. “Femur strength index predicts hip fracture independent of bone density and hip axis length.”Osteoporos Int, vol. 17, no. 4, 2006, pp. 593-599.
[3] Xiong, D. H., et al. “Genome-wide association and follow-up replication studies identified ADAMTS18 and TGFBR3 as bone mass candidate genes in different ethnic groups.”American Journal of Human Genetics, vol. 84, no. 3, 2009, pp. 388-96.
[4] Soranzo, N., et al. “Meta-analysis of genome-wide scans for human adult stature identifies novel Loci and associations with measures of skeletal frame size.”PLoS Genetics, vol. 5, no. 4, 2009, e1000445.
[5] Liu, Y. Z., et al. “Powerful bivariate genome-wide association analyses suggest the SOX6 gene influencing both obesity and osteoporosis phenotypes in males.”PLoS One, vol. 4, no. 8, 2009, e6764.
[6] Howard, G. M., et al. “Genetic and environmental contributions to the association between quantitative ultrasound and bone mineral density measurements: a twin study.”Journal of Bone and Mineral Research, vol. 13, no. 8, 1998, pp. 1318-1327.
[7] Ioannidis, J. P., et al. “Meta-analysis of genome-wide scans provides evidence for sex- and site-specific regulation of bone mass.”Journal of Bone and Mineral Research, vol. 22, no. 2, 2007, pp. 173-183.
[8] Uusi-Rasi, K., et al. “Effect of hormone replacement, alendronate, or combination therapy on hip structural geometry: a 3-year, double-blind, placebo-controlled clinical trial.”J Bone Miner Res, vol. 20, no. 9, 2005, pp. 1525-1532.