Arteriyel Emboli

Giriş

Arteriyel emboli, kalpten vücudun diğer bölgelerine oksijenli kan taşıyan arterlerin, seyahat eden bir pıhtı veya başka bir yabancı madde tarafından ani tıkanmasıdır. Embolus olarak bilinen bu tıkanıklık, vücudun başka bir yerinde oluşur ve geçemeyecek kadar dar bir artere yerleşene kadar kan dolaşımı yoluyla seyahat ederek etkilenen bölgeye kan akışını ciddi şekilde kısıtlar veya tamamen durdurur.

Biyolojik Temel

Arteriyel embolizmin biyolojik temeli tipik olarak bir embolüsün, genellikle bir kan pıhtısının (trombüs), bir yerde oluşumunu ve ardından yerinden ayrılarak hareket etmesini içerir. Embolilerin yaygın kaynakları arasında kalp bulunur; özellikle atriyal fibrilasyon gibi durumlarda, düzensiz kalp atışları kanın atriyumlarda birikmesine ve pıhtı oluşumuna yol açabilir. Pıhtılar ayrıca daha büyük arterler içindeki aterosklerotik plaklar üzerinde de oluşabilir, buradan koparak aşağı yönde ilerleyebilir. Daha az sıklıkla, emboliler yağdan (örn. kemik kırıklarından), havadan (örn. cerrahi veya travma sırasında) veya diğer yabancı maddelerden oluşabilir. Yerleştiğinde, embolüs arteri tıkayarak akut iskemiye—o arter tarafından beslenen dokulara oksijen ve besin maddesi eksikliğine—yol açar. Bu durum hızla doku hasarına ve hücre ölümüne neden olabilir. Genetik faktörler, arteriyel embolizmlere yol açabilen trombotik olaylara karşı bireyin yatkınlığında rol oynar. Araştırmalar, derin ven trombozu (DVT) ve pulmoner emboli (PE) dahil olmak üzere trombozla ilişkili genetik lokusları ve ayrıca iskemik inme ve koroner arter hastalığı (CAD) gibi ilgili durumları tanımlamıştır.^[1] Örneğin, bir genom çapında ilişkilendirme çalışması, TMEM170B, ADTRP, SLC44A2, ILF3 ve AP1M2 gibi genleri içeren, trombozla ilişkili 8 lokus tanımlamıştır.^[1]Başka bir çalışma da arter sağlığını ilgilendiren periferik arter hastalığı ile bağlantılı genetik varyasyonları araştırmıştır.^[2]

Klinik Önemi

Arteriyel embolinin klinik önemi derindir, çünkü sonuçları etkilenen arterin konumuna ve boyutuna kritik derecede bağlıdır. Beyni besleyen arterlerin tıkanması, iskemik inmeye neden olarak nörolojik defisitlere yol açabilir. Koroner arterlerdeki bir emboli, miyokard enfarktüsüne (kalp krizi) neden olabilir. Bir uzvu besleyen arter tıkanırsa, akut uzuv iskemisine yol açabilir ve kan akışı hızla sağlanmazsa potansiyel olarak ampütasyon gerektirebilir. Mezenterik arterlerdeki emboli, hayatı tehdit eden bir durum olan bağırsak iskemisine neden olabilir. Hızlı tanı ve müdahale, doku hasarını en aza indirmek ve hasta sonuçlarını iyileştirmek için hayati öneme sahiptir. Tromboz, koroner arter hastalığı ve inme gibi durumlara yönelik genetik yatkınlıklar, önleyici stratejilere ve kişiselleştirilmiş tıbba bilgi sağlamak amacıyla bir bireyin genetik risk profilini anlamanın önemini vurgulamaktadır.^[1]

Sosyal Önemi

Arteriyel emboli, yüksek morbidite ve mortalite oranları nedeniyle önemli sosyal öneme sahiptir. İnme gibi arteriyel embolilerden kaynaklanan durumlar, uzun süreli sakatlığın önde gelen nedenlerinden olup, bireyler, aileler ve sağlık sistemleri üzerinde önemli yükler oluşturmaktadır. Acil tıbbi bakım ihtiyacı, uzun süreli rehabilitasyon ve kalıcı sakatlık veya ölüm potansiyeli, arteriyel embolinin yol açtığı halk sağlığı sorununu vurgulamaktadır. Genetik faktörlerin incelenmesi yolu da dahil olmak üzere, yüksek risk altındaki bireyleri belirleme çabaları, antikoagülan tedavi veya yaşam tarzı değişiklikleri gibi hedefe yönelik önleme stratejileri geliştirmek için hayati öneme sahiptir. Arteriyel emboli ve ilişkili trombotik durumların genetik temellerini anlamak, erken risk sınıflandırmasına katkıda bulunabilir ve potansiyel olarak yeni terapötik hedeflere yol açarak halk sağlığı sonuçlarını iyileştirebilir.^[1]

Varyantlar

Çeşitli genlerdeki ve genomik bölgelerdeki varyantlar, arteriyel emboli riskini etkileyebilen çeşitli biyolojik yollarda rol oynamaktadır. Bu genetik belirteçler genellikle gen ekspresyonunu veya protein fonksiyonunu etkileyerek, vasküler hastalığa ve trombotik olaylara yol açan faktörlerin karmaşık etkileşimine katkıda bulunur. Bu genetik yatkınlıkları anlamak, arteriyel sağlık ve hastalığın altında yatan mekanizmalara dair içgörü sağlar.

Apolipoprotein(a)‘yı kodlayan LPAgeni, kanda lipid taşıyan bir parçacık olan lipoprotein(a) (Lp(a)) yapısı için kritik öneme sahiptir.LPA içinde veya yakınındaki rs140570886 varyantı, apolipoprotein(a) izoformunun boyutunu etkileyebilir; bu boyut, Lp(a) plazma konsantrasyonları ile ters orantılıdır; daha küçük izoformlar genellikle daha yüksek Lp(a) seviyelerine yol açar. Yüksek Lp(a), arteriyel duvarlarda kolesterol birikimini teşvik ederek ve pıhtı yıkımını engelleyerek ateroskleroz ve trombotik olaylar dahil çeşitli kardiyovasküler hastalıklar için bilinen bağımsız bir risk faktörüdür ve böylece arteriyel emboli riskini artırır.^{[1], [3]} MIR646HG geni, mikroRNA-646 (miR-646) barındıran uzun kodlamayan bir RNA (lncRNA)‘dır ve her ikisi de gen ekspresyonunun düzenlenmesinde rol oynar. MIR646HG’teki rs192966399 gibi varyantlar, bu lncRNA’nın stabilitesini veya ekspresyonunu ya da miR-646’nın işlenmesini değiştirebilir, bu da gen ağları üzerinde aşağı yönlü etkilere yol açar. LncRNA’lar ve mikroRNA’lar, endotel fonksiyonu, inflamasyon ve vasküler düz kas hücresi proliferasyonu gibi süreçleri etkileyerek kardiyovasküler sağlıkta oynadıkları rollerle bilinir; bu süreçler aterosklerozun gelişiminde ve arteriyel emboli potansiyelinde kritik bileşenlerdir.^{[2], [4]} DNM1 geni, esas olarak sinir sisteminde endositoz ve sinaptik vezikül geri dönüşümünde rol oynayan bir GTPaz proteini olan dinamik 1’i kodlar. Ana işlevi nörolojik olsa da, endositoz ve zar trafiği gibi hücresel süreçler, kan damarlarını döşeyen endotel hücreleri dahil tüm hücre tiplerinin düzgün işleyişi için temeldir. DNM1’teki rs2267958 gibi bir varyant, bu temel hücresel mekanizmaları ince bir şekilde etkileyerek, potansiyel olarak vasküler disfonksiyon, inflamasyon veya ateroskleroz ve trombozun altında yatan değişmiş hücresel etkileşimlere katkıda bulunabilir ve böylece arteriyel emboli riskini dolaylı olarak etkileyebilir.^{[1], [3]} İnterjenik bir varyant olan rs60847729 , PAX7 ve TAS1R2 genleri arasında yer alır. PAX7, kas gelişimi ve kök hücre bakımı için hayati bir transkripsiyon faktörüdür;TAS1R2 ise tat tomurcuklarının ötesinde metabolik algılamada da rol oynayan tatlı tat reseptörünün bir alt birimini kodlar. Bu interjenik varyant, bir düzenleyici element olarak hareket ederek, belirli dokularda PAX7 veya TAS1R2 ekspresyonunu etkileyebilir. Örneğin, TAS1R2ekspresyonundaki değişiklikler, tat reseptörleri metabolik düzenlemede rol oynadığı için glikoz homeostazını ve insülin duyarlılığını etkileyebilir. Tip 2 diyabet gibi metabolik bozukluklar, ateroskleroz ve arteriyel emboli için önemli risk faktörleridir ve metabolik yollar aracılığıyla dolaylı bir bağlantı düşündürmektedir.^{[2], [4]}

Önemli Varyantlar

RS ID	Gen	İlişkili Özellikler
rs192966399	MIR646HG	arterial embolism
rs140570886	LPA	coronary artery disease lipoprotein A measurement, apolipoprotein A 1 measurement metabolic syndrome level of serum globulin type protein low density lipoprotein cholesterol measurement, phospholipids:total lipids ratio
rs2267958	DNM1	body height age at menarche body mass index arterial embolism
rs60847729	PAX7 - TAS1R2	arterial embolism

Kavramsal Çerçeveler ve İlgili Terminoloji

Arteriyel emboli, bir arterin, kan akımıyla taşınan hareketli bir kitle olan bir embolüs tarafından tıkanmasını ifade eder; bu durum distal iskemi ve enfarktüse yol açabilir. Sağlanan araştırma “tromboz”u geniş çapta tartışsa da, aynı zamanda “venöz ve arteriyel tromboz”un “aynı hastalığın iki yönü” olup olmadığı sorusunu gündeme getirmekte, vasküler oklüzif olayların daha geniş bir kavramsallaştırılmasını önermektedir.^[5]“Arteriyel tromboz”, periferik arter hastalığı çalışmalarında belirli durumların dışlanması bağlamında açıkça belirtilmekte olup,^[6]ayrı bir patolojik süreç olarak tanındığını göstermektedir. Dahası, “venöz tromboembolizm” genetik ilişkilendirme çalışmalarında tanınan bir terimdir^{[1], [7]} ve farklı vasküler yataklardaki pıhtı oluşumu ve göçünün ortak mekanizmalarını vurgulamaktadır.

“Akut iskemik inme” gibi durumlar, belirli tanı kodlarıyla tanımlanır^[8]ve sıklıkla kalpten veya proksimal arterlerden kaynaklanan bir emboli nedeniyle arteriyel oklüzyondan kaynaklanabilen önemli bir klinik sonucu temsil eder. Benzer şekilde, ekstremitelerin arterlerinde kan akışının azalmasıyla karakterize olan “Periferik Arter Hastalığı” (PAD), arteriyel trombotik veya embolik olaylar tarafından akut olarak alevlenebilir veya neden olunabilir, bu da kritik uzuv iskemisine yol açabilir. Kollajen, elastin, düz kas tonusu ve endotel disfonksiyonundaki varyasyonlar dahil olmak üzere temel mekanizmaların, arteriyel sağlığı ve sertliği etkilediği anlaşılmaktadır;^[9] bu durum, bu tür oklüzif olaylara yatkınlık yaratabilir.

Klinik Bulgular ve Tanı Kriterleri

Arteriyel embolinin klinik tablosu genellikle etkilenen organ veya uzuvda akut iskemi olarak ortaya çıkar ve klinik kriterlere ve objektif ölçümlere dayalı acil tanı gerektirir. Periferik arteriyel tıkanıklıklar için, Periferik Arter Hastalığı (PAD) için birincil tanı kriteri, Ayak Bileği-Brakiyal İndeks (ABI) ≤0,90 olmasıdır.^{[2], [10]} ABI, operasyonel olarak aynı bacağın posterior tibial veya dorsalis pedis arterindeki maksimum sistolik kan basıncının, sol veya sağ brakiyal arterlerdeki maksimum sistolik kan basıncına bölünmesiyle tanımlanır.^[10] Bu fizyolojik ölçümün ötesinde, PAD ayrıca belirli Hastalıkların Uluslararası Sınıflandırması, Dokuzuncu Revizyon, Klinik Modifikasyon (ICD-9-CM) kodları veya Güncel Prosedürel Terminoloji (CPT) kodları aracılığıyla da teşhis edilebilir.^{[8], [11]} Serebral arteriyel tıkanıklıklar için, “akut iskemik inme” kritik bir bulgudur ve özellikle kafa travması veya rehabilitasyonun hariç tutulduğu durumlarda, en az bir ICD-9-CM inme taburcu tanı kodunun (örn., 433.x1, 434 (434.x0 hariç) ve 436) varlığı ile tanımlanır.^[8] Bu tanı yaklaşımları, arteriyel emboliden sıkça kaynaklanan klinik sendromlar için somut, operasyonel tanımlar sağlayarak, hem klinik pratikte hem de araştırma ortamlarında standartlaştırılmış tanımlama ve sınıflandırmaya olanak tanır.

Şiddet Derecelendirme ve Sınıflandırma Sistemleri

Arteriyel oklüzyondan, özellikle periferik arterlerdeki, kaynaklanan durumların şiddeti ve sınıflandırılması yerleşik tıbbi çerçeveler tarafından yönlendirilir. PAD için tanısal eşiğin (ABI ≤0.90) ötesinde, daha az şiddetli ancak yine de endişe verici derecede arteriyel etkilenimi gösteren bir “sınırda PAD” kategorisi de tanınmaktadır.^[10]PAD’li bireylerdeki fonksiyonel gerileme, ABI değerleri ve bacak semptomlarının varlığı ile yakından ilişkilidir ve arteriyel hastalığın bir hastanın yaşam kalitesi ve hareketliliği üzerindeki etkisini derecelendirmek için bir temel sağlamaktadır.^[12] Periferik arter hastalıkları için kapsamlı nozolojik sistemler, American Heart Association (AHA) Görev Gücü, TransAtlantik Inter-Society Konsensüsü (TASC II).^[13] ve European Society of Cardiology (ESC) Kılavuzları.^[14]gibi başlıca tıbbi kuruluşlar tarafından sağlanmaktadır. Bu kılavuzlar, periferik arter hastalıklarının tanısı, sınıflandırılması ve yönetimi için yapılandırılmış yaklaşımlar sunmakta olup, arteriyel emboli gibi akut olayları daha geniş hasta bakımı ve risk sınıflandırma kapsamları içinde zımnen içermektedir. Bu tür sistemler, arteriyel oklüzif hastalıkların ilerlemesini ve etkisini anlamak için standartlaştırılmış bir yaklaşım sağlamaktadır.

Akut Arteriyel Trombotik Olaylar

Sıklıkla arteriyel trombozdan kaynaklanan bir arteriyel emboli, klinik olarak “beyinde kan pıhtısı” olarak tanımlanan iskemik inme başta olmak üzere akut bir iskemik olay olarak ortaya çıkabilir.^[1] Bu tür tablolar, majör trombotik tıkanıklığı işaret ettikleri için önemli tanısal değere sahiptir. Bireysel duyarlılık ve prezentasyon paternlerinde değişkenlikler mevcuttur; bazı bireyler iskemik inme dahil olmak üzere birden fazla kan pıhtısı tipi bildirmektedir.^[1] Ayrıca, iskemik inme hastalarında plazma doku faktörü yolu inhibitör aktivitesinde azalma gözlemlenmiş olup, bu inhibitörün düşük seviyeleri serebral venöz tromboz riskinin artmasıyla ilişkilidir; bu da trombotik durumlarda bir biyobelirteç ve prognostik gösterge olarak potansiyelini vurgulamaktadır.^[15]

Periferik Arter Hastalığı ve İlişkili Bozukluk

Arteriyel tromboz, genellikle alt ekstremitelerde bozulmuş arteriyel kan akışı ile karakterize bir durum olan periferik arter hastalığına (PAD) katkıda bulunan bir faktör olarak tanımlanmaktadır.^[6] PAD’nin spesifik semptomları detaylı olarak açıklanmamış olsa da, araştırmalar periferik vasküler hastalığı olan bireylerde ayak bileği-kol indeksi (ABI), hasta tarafından bildirilen semptomlar ve genel sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi arasında bir korelasyonu vurgulamaktadır.^[16] PAD’nin klinik tablosu heterojenite gösterir; çünkü vaskülit, radyasyon maruziyeti, alt ekstremite arterine travma, trombofili veya arteriyel tromboz gibi çeşitli nedenlerden kaynaklanabilir ve kesin etiyolojiyi belirlemek için kapsamlı bir ayırıcı tanı gerektirir.^[6] Altta yatan nedenlerdeki bu değişkenlik, durumun hem tezahürünü hem de yönetimini etkiler.

Objektif Ölçüm ve Tanı Araçları

Objektif ölçüm yaklaşımları, arteriyel sağlığın değerlendirilmesi ve periferik arter hastalığı (PAD) gibi durumların tanısı için kritik öneme sahiptir. Önemli bir tanı aracı, arteriyel fonksiyonun objektif bir ölçümünü sağlayan Ayak Bileği-Kol İndeksi (ABI) olup, anormal bir ABİ, geçmişte PAD öyküsünün önemli bir göstergesi olarak hizmet eder.^[6] Bu indeks, nabız dalga formlarını ölçen ve iyi geçerlilik, gözlemci içi ve gözlemciler arası güvenilirlik göstermiş olan fotopletismografiyi kullanan otomatik cihazlarla değerlendirilebilir.^[17]İlgili başka bir objektif ölçüm olan arteriyel sertlik indeksi (ASI) de PulseTrace PCA2 gibi parmak fotopletismografisi kullanılarak elde edilir ve boyun, ileri ve yansıyan nabız dalgaları arasındaki zamana bölünmesiyle hesaplanır; bu yöntem, arteriyel sertlik için altın standart olarak kabul edilen aortik nabız dalga hızı ile ilişkilendirilmiştir.^[9] Bu objektif ölçümler, arteriyel bozukluğun taranması, tanısı ve izlenmesi için hayati öneme sahiptir ve klinik gözlemleri tamamlayıcı kantitatif veriler sunar.

Arteriyel Embolinin Nedenleri

Arteriyel emboli, bir embolüsün arteriyel kan akışını tıkadığı bir durum olup, genetik yatkınlıklar, çevresel faktörler ve bunların karmaşık etkileşimlerinin birleşiminden etkilenen karmaşık bir özelliktir. Bu çeşitli nedensel yolları anlamak, hastalığın etiyolojisini kavramak için çok önemlidir.

Arteriyel Emboliye Genetik Yatkınlık

Kalıtsal genetik varyantlar, bir bireyin arteriyel emboliye ve ilişkili trombotik olaylara yatkınlığını belirlemede önemli bir rol oynamaktadır. Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS), tromboz ile ilişkili belirli lokusları tanımlamıştır; bunlar arasında kromozom 19’da yer alan ve SLC44A2, ILF3 ve AP1M2genlerini kapsayan bir bölge de bulunmaktadır ve bu bölge aynı zamanda inme ve koroner arter hastalığı için yeni bir risk faktörü olarak işlev görmektedir (CAD).^[1] İleri genetik bulgular, TSPAN15 ve SLC44A2’yi venöz tromboembolizm için yatkınlık lokusları olarak işaret etmektedir (VTE); öte yandan kromozom 6p24.1’dekiTMEM170B-ADTRP lokusu, pıhtılaşmanın anahtar bir düzenleyicisi olan doku faktörü yolak inhibitörü (TFPI) ifadesiyle anlamlı ölçüde ilişkili bir risk alleli taşımaktadır.^[1] Bunların ötesinde, FV ve ABO lokuslarındaki yaygın yatkınlık allelleri, VTE riskine yaptıkları güçlü katkılarla tanınmaktadır.^[18]Periferik arter hastalığında (PAD), arteriyel emboli ile sıklıkla bağlantılı bir durum olan Japon popülasyonunda yapılan araştırmalar,IPO5 geni promotöründeki rs9584669 tek nükleotid polimorfizmini tanımlamıştır; burada risk taşımayan allel daha yüksek transkripsiyonel aktivite göstermiş ve hastalık patolojisinde düzenleyici bir rolü olduğunu düşündürmüştür.^[2] Ek olarak, ATP2B1geni, özellikle arteriyel dokularda serebral anevrizma ile ilişkili eQTL sinyalleri göstermektedir; bu durum, arterlerdeki azalmışATP2B1ekspresyonunun hipertansiyonu indükleyebileceğini ve anevrizma riskini artırabileceğini göstermektedir.^[19] COL4A1geni, kardiyovasküler hastalık için önemli bir risk faktörü olan arteriyel sertlik ile de ilişkilendirilmiştir.^[20]

Çevresel ve Yaşam Tarzı Risk Faktörleri

Çevresel maruziyetler ve yaşam tarzı seçimleri, arteriyel emboli riskinin kritik belirleyicileridir ve genellikle genetik faktörlerle birlikte hareket ederler. Trafiğe bağlı hava kirliliğine konut maruziyeti, iyi bilinen bir vasküler hastalık risk faktörüdür; çalışmalar, bunun periferik arter hastalığı (PAD), derin ven trombozu, yeni gelişen koroner kalp hastalığı ve genel mortalite riskinin artmasıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.^[21]Bu çevresel stresör, dolaşımdaki anjiyojenik hücreleri artırarak ve periferik arterlerde ateroskleroz gelişimini teşvik ederek vasküler disfonksiyona katkıda bulunabilir.^[21]Ayrıca, obezite ve vücut yüksekliği gibi spesifik yaşam tarzı faktörleri, arteriyel tromboz ile temel mekanizmaları paylaşan bir durum olan venöz tromboembolizm riskine katkıda bulunan faktörler olarak tanımlanmıştır.^[7]Bu çevresel ve yaşam tarzı etkileri, dış faktörlerin ve bireysel özelliklerin vücudun trombotik olaylara karşı duyarlılığını nasıl modüle edebileceğinin altını çizmekte ve arteriyel emboli gelişiminin karmaşık ve multifaktöriyel yapısını vurgulamaktadır.

Karmaşık Gen-Çevre Etkileşimleri

Arteriyel embolinin etiyolojisi, bir bireyin genetik yapısı ile çevresel maruziyetleri arasındaki karmaşık etkileşimler tarafından derinden şekillendirilir. Genetik varyantlar, çeşitli çevresel faktörler ile klinik sonuçlar arasındaki ilişkiyi önemli ölçüde değiştirebilir; bu durum, bireyin belirli çevresel tetikleyicilere karşı hassasiyetini artırarak gerçekleşebilir.^[21]Dikkate değer bir örnek, Bone Morphogenic Protein (BMP) gen ailesindeki genetik varyantların, yerleşim yeri trafiğine maruziyet ile periferik arter hastalığı riski arasındaki ilişkiyi değiştirebildiği bulgusudur (PAD).^[21]Çeşitli biyolojik mekanizmalar aracılığıyla ortaya çıkan bu gen-çevre etkileşimleri, kalıtsal yatkınlıkların bir bireyin çevresel stresörlere fizyolojik yanıtını nasıl değiştirebildiğini ve böylece arteriyel emboli gibi kardiyovasküler hastalıklara yönelik genel risklerini nasıl etkilediğini ortaya koymaktadır.^[21]

Yaş ve Komorbiditeler

İlerleyen yaş, yaşa bağlı fizyolojik değişikliklerin, çeşitli kardiyovasküler komplikasyonların bilinen bir öncüsü olan artan arteriyel sertliğe katkıda bulunması nedeniyle, arteriyel emboli için önemli ve değiştirilemez bir risk faktörüdür.^[20]Kronolojik yaşın ötesinde, çeşitli komorbiditeler arteriyel emboli riskini önemli ölçüde artırır. Hipertansiyon ve koroner arter hastalığı (CAD) gibi durumlar sıklıkla ilişkilendirilir; genetik faktörler bazen gelişimlerinin temelini oluşturur, bu durum arterlerdekiATP2B1 ekspresyonunun azalmasının potansiyel olarak hipertansiyona neden olmasıyla kanıtlanmıştır.^[19] Dahası, inme öyküsü, ilişkili bir fenotip ve gelecekteki trombotik olaylar için önemli bir risk faktörü olarak kabul edilir; bu durum, çeşitli vasküler patolojilerin karmaşık iç içe geçmişliğini vurgulamaktadır.^[1] Bu altta yatan sağlık durumlarının varlığı, genellikle yaşa bağlı fizyolojik değişikliklerin doğal ilerlemesiyle birleşerek, arteriyel embolilerin oluşumu ve yerinden kopması için topluca artan bir duyarlılık yaratır.

Vasküler Homeostaz ve Patofizyolojik Mekanizmalar

Arteriyel emboli, temel olarak, sıklıkla altta yatan patolojik süreçlerle başlayan, vasküler homeostazın hassas dengesinde bir bozulmadır. Birincil etken, arter duvarlarında yağlı plakların birikmesiyle karakterize kronik inflamatuar bir durum olan aterosklerozdur.^[1] Bu plaklar, kararsız hale gelip rüptüre olabilir, kan pıhtılaşma yollarının anında ve lokalize aktivasyonunu tetikleyerek bir trombüs veya kan pıhtısı oluşumuna yol açar.^[1] Bu trombotik süreç, sistemik inflamasyon ve bazen de vücudun mevcut pıhtıları çözme yeteneğinin bozulduğu hipofibrinoliz ile daha da kötüleşir.^[1] Arteriyel damar duvarının bütünlüğü, bu olayları önlemede hayati öneme sahiptir. Damar duvarındaki değişiklikler, aterosklerozun özellikle alt ekstremitelerdeki periferik arterleri etkilediği periferik arter hastalığında (PAD) görülenler gibi, bireyleri emboliye yatkın hale getirir.^[21]Bu tür tıkanıklıkların sonuçları, uzuv iskemisi, enfeksiyon, kangren dahil olmak üzere ciddi olabilir ve amputasyonu gerektirebilir, bu da genel kardiyovasküler mortaliteyi önemli ölçüde artırır.^[21] Arteriyel tromboz damar duvarı patolojisiyle yakından ilişkili olsa da, hem arteriyel hem de venöz tromboz, ABO kan grubu, vücut kitle indeksi ve pıhtılaşma ve inflamatuar yanıtların genel aktivasyonu gibi ortak risk faktörlerini paylaşır.^[1]

Vasküler Fonksiyonun Moleküler Düzenleyicileri

Arteriyel sağlığın karmaşık düzenlenmesi, temel biyomoleküller ve hücresel sinyal yollarının karmaşık bir etkileşimine dayanır. Doku faktörü yolu inhibitörü (TFPI) gibi koagülasyon kaskadının kritik bileşenleri, kan akışkanlığını sürdürmede hayati öneme sahiptir; iskemik inme geçiren hastalarda azalmış TFPI aktivitesi gözlenmiş ve serebral venöz tromboz riskinin artmasıyla ilişkilendirilmiştir.^[15]Trombotik riske diğer önemli moleküler katkıda bulunanlar arasında Faktör XII (FXII) koagülan seviyeleri ve homosistein metabolizmasının ara ürünleri yer alır.^[1] Koagülasyonun ötesinde, arteriyel duvarların yapısal ve fonksiyonel bütünlüğü, nitrik oksit sentaz, anjiyotensin II tip 1 reseptörü, kollajen 1, G-protein β-3 alt birimi, β-adrenerjik reseptörler, fibrillin 1 ve C-reaktif protein içeren bir molekül ağı tarafından desteklenir.^[20] Kan damarlarının iç astarı olan endoteldeki hücresel fonksiyonlar, epigenetik mekanizmaları içeren düzenleyici ağlar tarafından sıkı bir şekilde kontrol edilir. Örneğin, Histon Deasetilaz 9 (HDAC9), endotel hücrelerindeki anti-anjiyojenik mikroRNA-17-92 kümesini modüle ederek anjiyogenezi teşvik etmede rol oynar; bu, vasküler yeniden şekillenme için çok önemlidir.^[22] Protein kinaz C eta (PRKCH) gibi proteinleri içeren sinyal yollarındaki düzensizlik, vasküler olayları da etkileyebilir; PRKCH’deki spesifik bir genetik varyant, serebral enfarktüs riskini artırmaktadır.^[23] Daha geniş anlamda, iskele proteini JLP ve hücre yüzeyi proteini Cdo tarafından aracılık edilen p38alpha/beta MAPK yolunun aktivasyonu, hücre gelişimini ve potansiyel olarak vasküler onarımı etkileyebilen hücresel düzenleyici süreçleri göstermektedir.^[24]

Genetik Yatkınlık ve Gen Regülasyonu

Genetik mekanizmalar, bir bireyin arteriyel emboliye ve ilişkili kardiyovasküler durumlara yatkınlığını belirlemede önemli bir rol oynamaktadır. Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS), tromboz ile ilişkili birkaç genetik lokus tanımlamıştır. Örneğin,TSPAN15 ve SLC44A2genleri, venöz tromboembolizm için yatkınlık lokusları olarak tanımlanmış olup, farklı trombotik olay türleri arasında bazı ortak genetik yatkınlıkları işaret etmektedir.^[25] Kromozom 19 üzerindeki yeni bir lokus, özellikle rs9797861 SNP’si ile ilişkili olup, hem inme hem de koroner arter hastalığı için artmış risk ile ilişkilendirilmiştir; bu bölgedeki aday genler arasındaSLC44A2, ILF3 ve AP1M2 bulunmaktadır.^[1] PROCR geni, arteriyel ve venöz trombozu birbirine bağlayabilecek ortak bir genetik faktör olarak da tanınmış olup, bu sıklıkla farklılaştırılan durumlar arasında daha derin bir bağlantı düşündürmektedir.^[1] Belirli genlerin doğrudan işlevlerinin ötesinde, regülatör elementler ve epigenetik modifikasyonlar, arteriyel sağlıkla ilgili gen ekspresyonu paternlerini önemli ölçüde etkiler. HDAC9 geni içindeki bir genetik varyant, büyük damar iskemik inme ile ilişkilidir ve araştırmalar, karotis aterosklerozunu teşvik ederek riski artırabileceğini düşündürmektedir.^[26] ATXN2-SH2B3lokusu, periferik arter hastalığı ile ilişkili olarak da tanımlanmıştır.^[6] Ayrıca, promotör bölgelerindeki varyasyonlar, örneğin IPO5 promotöründeki rs9584669 SNP’si gibi, gen transkripsiyonunu değiştirebilir; bu SNP için risk taşımayan allel, H3K27Ac belirteçlerinde risk alleline kıyasla yaklaşık 1,5 kat daha fazla transkripsiyonel aktivite göstermekte olup, ince genetik değişikliklerin gen regülasyonunu ve hastalık yatkınlığını nasıl etkileyebileceğini vurgulamaktadır.^[2] Ek olarak, COL4A1’deki mutasyonlar, serebral küçük damar hastalığının monogenik bir nedeni olarak kabul edilmekte ve arteriyel sertlikle ilişkili olup, vasküler yapısal bütünlüğün genetik temelini vurgulamaktadır.^[3]

Sistemik Sonuçlar ve Organa Özgü Bulgular

Arteriyel emboli, bozulmuş kan akışı nedeniyle farklı organa özgü hastalıklar olarak kendini gösteren derin sistemik sonuçlara yol açar. Başlıca bir sonuç olan koroner arter hastalığı (CAD), kalbi besleyen arterlerin daralması veya tıkanmasını içerir ve bu da miyokard enfarktüsüne neden olabilir.^[1] Benzer şekilde, iskemik inme, serebral enfarktüs ve serebral küçük damar hastalığını kapsayan inme, bir embolinin beynin bir kısmına kan akışını engellemesiyle ortaya çıkar ve doku hasarına neden olur.^[1]Periferik arter hastalığı (PAD), özellikle uzuvları, en sık olarak bacakları besleyen arterleri etkiler; ağrı ve uyuşma gibi semptomlara, ciddi vakalarda ise iyileşmeyen yaralara ve amputasyon ihtiyacına yol açar.^[21] Bu durumlar, ortak risk faktörleri ve genetik yatkınlıklarla sıklıkla birbiriyle ilişkilidir; örneğin, kromozom 19 üzerindeki belirli bir lokus, hem inme hem de CAD için bir risk faktörü olarak tanımlanmıştır ve bu da farklı arter yataklarında ortak temel yatkınlıklar olduğunu düşündürmektedir.^[1]Sıklıkla arteriyel sertlik ile değerlendirilen arterlerin genel yapısal ve fonksiyonel sağlığı, bu sistemik hastalıklar için önemli bir gösterge ve katkıda bulunan bir faktördür.^[20]Genetik yatkınlıklar ve çevresel faktörler arasındaki etkileşim, PAD gibi durumları etkileyen gen-çevre etkileşimleriyle kanıtlandığı üzere, bu kardiyovasküler hastalıkların genel riskini de önemli ölçüde etkiler.^[21] Arteriyel embolinin geniş etkisi, bu nedenle, ani trombotik olayın çok ötesine uzanarak, birden fazla organ sisteminde morbidite ve mortaliteye önemli ölçüde katkıda bulunur.

Vasküler Endotel ve Düz Kas Hücresi Sinyalleşmesi

Arteriyel emboli, damar tonusunu, inflamasyonu ve hücresel etkileşimleri düzenleyen vasküler endotel ve düz kas hücreleri içindeki karmaşık sinyal yollarını içerir. Vasküler endotel tarafından üretilen peptit vazokonstriktörendotelin-1 (EDN1), düz kas Ca2+ kanallarını modüle ederek vazokonstriksiyona yol açmak suretiyle kritik bir rol oynar.^[27] Yüksek EDN1 seviyeleri, bir protein kinaz C (PKC)-bağımlı yol aracılığıyla nitrik oksit homeostazını bozabilir ve vasküler disfonksiyona daha fazla katkıda bulunabilir.^[28] Ek olarak, EDN1’in, transkripsiyon faktörü NF-kappaB’nin aktivasyonu yoluyla insan vasküler düz kas hücrelerindeinterlökin-6 salınımını indüklediği ve bunun arteriyel duvar içindeki inflamatuar süreçlerdeki rolünü vurguladığı bilinmektedir.^[29] İntegrin sinyalizasyonu ayrıca endotel hücre davranışını derinden etkiler; adaptör protein LNK (SH2B3), hücre adezyonunu ve migrasyonunu kontrol etmek için alfa-parvin’i hedefleyen anahtar bir düzenleyici olarak hareket eder.^[30] Bu adeziv özelliklerdeki bozukluklar, arteriyel patolojiye katkıda bulunabilir. Ayrıca, integrin–Gα13–RhoA–YAP yolu, ateroskleroza karşı potansiyel bir terapötik hedef olarak tanımlanmış olup, vasküler bütünlüğün korunmasındaki kritik rolünü düşündürmektedir.^[17] RND3 geni, RhoA ve Rac1 sinyalleri üzerindeki etkisi aracılığıyla, endotel hücre fonksiyonu ve genel arteriyel sağlık için esas olan sitoskeletal organizasyonu ve hücre adezyonunu etkiler.^[17]

Arteriyel Sağlıkta Epigenetik ve Transkripsiyonel Düzenleme

Epigenetik mekanizmalar, özellikle histon deasetilazları (HDAC’ler) içerenler, arteriyel sağlık ve hastalık bağlamında gen ekspresyonunun kritik düzenleyicileridir. Sınıf II histon deasetilazları, çeşitli işlevleri ve düzenleyici rolleriyle bilinirler.^[31] Özellikle, HDAC9, büyük damar iskemik inmesi ile güçlü bir şekilde ilişkilendirilmiştir ve bu gendeki genetik varyantlar, karotid aterosklerozunu teşvik ederek inme riskini artırmada rol oynamaktadır.^[26] Bu durum, HDAC9 disregülasyonunun, arteriyel embolinin yaygın bir öncüsü olan aterosklerotik plakların gelişimine doğrudan katkıda bulunduğunu düşündürmektedir.

Aterosklerozdaki rolünün ötesinde, HDAC9, endotel hücrelerinde anti-anjiyojenik microRNA-17-92 kümesini hedefleyerek ve baskılayarak anjiyogenezi teşvik eder.^[22] Bu düzenleyici mekanizma, arteriyel hastalıkta hem kompanzatuvar yanıtlara hem de patolojik yeniden yapılanmaya ilişkin bir süreç olan yeni kan damarlarının oluşumunu etkiler. HDAC yıkımı ile MEF2aktivasyonu arasındaki etkileşim, yavaş kasılan miyofiberlerin oluşumunu teşvik eden, kas hücresi fenotipi ve potansiyel olarak vasküler düz kas hücresi fonksiyonu üzerinde daha geniş bir etkiyi işaret eden transkripsiyonel kontrolün karmaşıklığını daha da vurgulamaktadır.^[32]

İyon Taşınımı ve Arteriyel Yeniden Şekillenme

İyon taşınım mekanizmalarının düzenlenmesi, vasküler düz kas hücre fonksiyonu ve arteriyel yeniden şekillenmesi için temel olup, arteriyel sertliği ve kan basıncını doğrudan etkiler. Transmembran proteiniNBCn1’i (bir sodyum ve bikarbonat kotransporteri) kodlayanSLC4A7 geni, bu süreçte önemli bir rol oynar.^[17] NBCn1’in, hücre içi pH gradyanlarını artırdığı, filopodi oluşumunu teşvik ettiği ve düz kas hücrelerinin migrasyonunu artırarak arteriyel yeniden şekillenmeye katkıda bulunduğu gösterilmiştir.^[33] SLC4A7lokusundaki varyantlar üzerindeki fonksiyonel çalışmalar, genetik varyasyon ile kan basıncı arasında bir ilişki olduğunu göstermiş, değişmiş iyon taşınımının kardiyovasküler disfonksiyona yol açabileceğini düşündürmüştür.^[34] Artmış NBCn1 ekspresyonu, artan Na+/HCO3-kotransportu ve hücre içi pH ile birlikte, bir risk alleli taşıyan insan vasküler düz kas hücrelerinde gözlemlenmiş, genetik yatkınlık, hücresel fonksiyon ve arteriyel sertlik arasında mekanistik bir bağlantı sağlamıştır.^[34]Bu bulgular, hücresel iyon homeostazındaki küçük değişikliklerin arteriyel mekanikler ve hastalık duyarlılığı üzerinde sistemik etkilere sahip olabileceğini vurgulamaktadır.

Koagülasyon ve Trombotik Yollar

Koagülasyon sisteminin düzensizliği, özellikle doku faktörü yolu inhibitörlerini içeren, arteriyel embolizmin temelinde yatan doğrudan ve kritik bir mekanizmadır. Doku faktörü yolu inhibitörü (TFPI), önemli bir antikoagülandır ve aktivitesi, uygunsuz pıhtı oluşumunu önlemek için esastır. Çalışmalar, iskemik inme geçiren hastalarda azalmış plazma TFPI aktivitesinin bulunduğunu ve bunun koagülasyonu düzenleme yeteneğinin bozulduğuna işaret ettiğini ortaya koymuştur.^[15] Bu inhibitör kapasitedeki azalma, bireyleri arteriyel sistem içindeki trombotik olaylara yatkın hale getirir.

Dahası, düşük TFPI seviyeleri, serebral venöz tromboz riskinin artmasıyla doğrudan ilişkilendirilmiş olup, hem arteriyel hem de venöz trombotik bozuklukları önlemedeki geniş önemini vurgulamaktadır.^[35] Bu bulgular, TFPI’daki genetik veya edinilmiş eksikliklerin, arteriyel embolizme yol açanlar da dahil olmak üzere, çeşitli tromboz formları için önemli bir hastalıkla ilişkili mekanizma teşkil ettiğini göstermektedir. TFPI aktivitesini yöneten kesin düzenleyici mekanizmaları anlamak, koagülasyonu modüle etmeyi ve trombotik riski azaltmayı amaçlayan terapötik müdahale için potansiyel yollar sunmaktadır.

Sistemik Düzenleyici Ağlar ve Kardiyovasküler Homeostazi

Arteriyel emboli, hormonal, genetik ve fizyolojik etkileşimleri kapsayan, kardiyovasküler homeostazı sürdüren karmaşık sistemik ağlardaki düzensizliklerden sıklıkla kaynaklanır. Renin-Anjiyotensin Sistemi (RAS) bunun önemli bir örneğidir; buradaAGT (anjiyotensinojen) ve ACE(anjiyotensin dönüştürücü enzim) gibi genler, kan basıncı homeostazı, sıvı-elektrolit dengesi ve esansiyel hipertansiyonun patogenezinde merkezi bir öneme sahiptir.^[36]Bu yoldaki işlev bozuklukları, arteriyel hastalık ve emboli için önemli bir risk faktörü olan kronik hipertansiyona yol açabilir.

RAS’nin ötesinde, kardiyovasküler hastalıklarla ilişkili biyolojik işlevlerin daha geniş bir yelpazesi,AGT, NPPA, ACE, NOS3, ADRB1, MTHFR, FBN1 ve GATA4 gibi genler için zenginleşme göstermekte, kardiyak ve vasküler sağlığı topluca etkileyen geniş yolak çapraz konuşmalarını ve ağ etkileşimlerini vurgulamaktadır.^[36]Bu genler, kalp yetmezliği, kardiyomegali ve hipertrofi dahil olmak üzere çeşitli patolojik durumlarda rol oynamakta, düzensizleştiğinde arteriyel patolojilerin gelişimine ve ilerlemesine katkıda bulunabilen ve nihayetinde embolik olaylara yol açan çeşitli yolakların sistemik entegrasyonunu göstermektedir.^[36]

Risk Değerlendirmesi ve Prognostik Göstergeler

Arteriyel emboli, özellikle iskemik inme veya periferik arter hastalığı (PAD) olarak kendini gösteren, hasta sonuçları ve uzun vadeli sağlık açısından önemli sonuçlar doğurur. Aortik nabız dalga hızı ile nicelenen artmış arteriyel sertlik, tüm nedenlere bağlı ve kardiyovasküler mortalitenin yanı sıra gelecekteki kardiyovasküler olayların bağımsız bir öngörücüsü olarak hizmet eder.^[37]PAD olan bireyler için, düşük ayak bileği-kol indeksi (ABI), beş yıllık takip süresince fonksiyonel gerileme ile ilişkilidir ve hastalık ilerlemesini ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisini öngörmedeki prognostik değerinin altını çizer.^[12]Arteriyel emboli için yüksek risk taşıyan bireyleri belirlemek, kişiselleştirilmiş önleme stratejilerini uygulamak için hayati öneme sahiptir. Genetik çalışmalar, iskemik inme dahil olmak üzere tromboz ile ilişkili lokusları giderek daha fazla tanımlamaktadır; bu da risk sınıflandırmasında gelişmiş bir hassasiyet sunabilir.^[1]PAD’nin kendisi gelecekteki kardiyovasküler olayların güçlü bir öngörücüsü olsa da, fotopletismografiden türetilen arteriyel sertlik indeksi (ASI) gibi yeni ortaya çıkan ölçümler, gelecekteki risk modellerine katkıda bulunma potansiyeli göstermektedir; ancak bağımsız kohortlarda daha fazla doğrulama şarttır.^[38]

Klinik Uygulamalar ve İzleme Stratejileri

Arteriyel embolinin klinik yönetimi, çeşitli tanısal yöntemleri içerir ve kişiselleştirilmiş tedavi seçimini yönlendirir. Periferik arter hastalığı için ayak bileği-kol indeksi (ABI), kapsamlı hasta yönetimi için yerleşik kılavuzlara tutarlı bir şekilde dahil edilen temel bir tanı aracıdır.^[39]Arteriyel sertlik indeksi (ASI), kan basıncı ve koroner arter hastalığı ile ilişkiler göstermesine rağmen, arteriyel emboli için tedavi seçimini yönlendirmedeki doğrudan faydası daha fazla araştırma gerektirmektedir; özellikle de genetik olarak yükselmiş ASI’nin bazı Mendelyen randomizasyon çalışmalarında koroner arter hastalığı ile tutarlı bir şekilde anlamlı pozitif bir ilişki göstermediği göz önüne alındığında.^[9]Risk faktörlerinin ve hastalık progresyonunun etkili bir şekilde izlenmesi hasta bakımında kritiktir. PAD gibi durumlar için, semptomların ve ABI değerlerinin rutin değerlendirilmesi, fonksiyonel düşüşü izlemeye ve zamanında müdahaleler hakkında bilgi vermeye yardımcı olur. Arteriyel sertlik veya tromboz ile ilişkili genetik varyantların sofistike risk modellerine entegrasyonu, daha hassas izleme stratejilerine yol açabilir ve kişiselleştirilmiş önleyici veya terapötik yaklaşımları kolaylaştırabilir.^[40]

İlişkili Durumlar ve Çakışan Fenotipler

Arteriyel emboli, paylaşılan temel patofizyolojik mekanizmaları yansıtan çeşitli kardiyovasküler komorbiditelerle birlikte sıkça gözlenir. Aterosklerozun sistemik bir manifestasyonu olan periferik arter hastalığı, miyokard enfarktüsü ve inme dahil olmak üzere diğer aterotrombotik olaylar için riski önemli ölçüde artırır.^[38]Ek olarak, hipertansiyon ve koroner arter hastalığı gibi yaygın durumlar, arteriyel embolik riske önemli bir katkıda bulunan faktör olan artan arteriyel sertlik ile yakından ilişkilidir. Örneğin,COL4A1geni arteriyel sertlik ile ilişkili olarak tanımlanmış olup, bu kritik komorbiditeye genetik bir bileşenin varlığını vurgulamaktadır.^[20] Arteriyel ve venöz trombotik hastalıklar arasında bilinen bir örtüşme bulunmakta olup, bu durum ortak yolları veya genetik yatkınlıkları düşündürmektedir; ancak buradaki özel odak arteriyel olaylar üzerinde kalmaktadır.^[5]Arteriyel embolinin doğrudan bir şekli olan iskemik inme, genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS) aracılığıyla tanımlanmış spesifik genetik lokuslara sahiptir ve bu bulgular, koroner arter hastalığı gibi diğer kardiyovasküler fenotiplerle olan ilişkisinin anlaşılmasında belirleyicidir.^[41]

Arteriyel Emboli Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Bu sorular, güncel genetik araştırmalara dayanarak arteriyel embolinin en önemli ve spesifik yönlerini ele almaktadır.

---

1. Babam inme geçirdi; kan pıhtısı oluşma olasılığım daha mı yüksek?

Evet, babanız gibi yakın aile üyeleriniz inme veya başka trombotik olaylar yaşadıysa, genetik yatkınlığınız daha yüksek olabilir. Çalışmalar, belirli genetik varyasyonların, tromboz ile ilişkili genlerde bulunanlar gibi, kan pıhtılaşmasına yol açan durumlara karşı yatkınlığınızı artırabileceğini göstermektedir. Bu, bu risk faktörlerinden bazılarını kalıtım yoluyla alabileceğiniz anlamına gelir.

2. Sağlıklı beslenmek arteriyel pıhtı oluşumunu engelleyebilir mi?

Sağlıklı beslenmek genel vasküler sağlığınız için kesinlikle faydalıdır, ancak güçlü bir genetik yatkınlığınız varsa arteriyel pıhtıyı tamamen önlemeyebilir. Örneğin, bazı bireyler LPAgibi genlerdeki varyantlar nedeniyle doğal olarak yüksek lipoprotein(a) (Lp(a)) seviyelerine sahiptir, bu da beslenmeden bağımsız olarak pıhtı riskini artırır. Ancak, sağlıklı bir beslenme ateroskleroz gibi diğer risk faktörlerini yine de azaltabilir.

3. Düzenli egzersiz gerçekten ciddi bir kan pıhtısı riskimi azaltır mı?

Evet, düzenli egzersiz, iyi kardiyovasküler sağlığı korumak için çok önemlidir ve genel riskinizi önemli ölçüde azaltabilir. Genetik faktörler ateroskleroz ve tromboz gibi durumlara yatkınlıkta rol oynasa da, egzersiz dahil sağlıklı bir yaşam tarzı, risk faktörlerini yönetmeye ve kan damarı fonksiyonunu iyileştirmeye yardımcı olabilir. Bu durum, bazı genetik yatkınlıklara karşı koymaya yardımcı olabilir.

4. Genel olarak sağlıklıysam, yine de arteriyel emboli geçirebilir miyim?

Maalesef evet, sağlıklı bir yaşam tarzı sürseniz bile, yine de yatkın olabilirsiniz. Genetik yatkınlıklar, pıhtılaşmayı, iltihabı veya vasküler sağlığı etkileyen genlerdeki varyasyonlar nedeniyle bazı bireylerde artmış risk olduğu anlamına gelir. Bu genetik faktörler sessizce işleyebilir, belirgin yaşam tarzı ilişkili sağlık sorunları olmasa bile riskinizi potansiyel olarak artırabilir.

5. Pıhtı riskimi anlamak için bir DNA testi faydalı mı?

Bir DNA testi, arteriyel emboli ve tromboz veya kalp hastalığı gibi ilgili durumlar için genetik riskiniz hakkında değerli bilgiler sağlayabilir. Yatkınlığınızı etkileyen,LPAgeni yakınındakiler gibi spesifik genetik varyasyonları belirleyebilir. Bu bilgi, size ve doktorunuza önleyici stratejileri ve kişiselleştirilmiş tıp yaklaşımlarını kişiselleştirmede yardımcı olabilir.

6. Doktorum ‘Lp(a)’ seviyelerimin yüksek olduğunu söyledi; bu benim için ne anlama geliyor?

Yüksek Lp(a) seviyeleri, ateroskleroz ve trombotik olaylar gibi durumlara karşı bağımsız olarak artmış bir riske sahip olduğunuz anlamına gelir; bu durumlar arteriyel emboliye yol açabilir. Bu durum, apolipoprotein(a) izoformunun boyutunu ve kanınızdaki konsantrasyonunu etkileyenLPA gibi genlerdeki varyantlar tarafından sıklıkla genetik olarak belirlenir. Yüksek Lp(a), kolesterol birikimini teşvik eder ve pıhtı yıkımını engeller.

7. Kardeşimde kan pıhtısı oluşurken bende neden oluşmadı?

Kardeşler bile genlerinin sadece yaklaşık yarısını paylaşırlar, bu nedenle genetik yatkınlıklardaki farklılıklar yaygındır. Kardeşinize kıyasla, ebeveynlerinizden farklı koruyucu veya riski artıran genetik varyantları kalıtmış olabilirsiniz. Ek olarak, yaşam tarzı faktörleri ve çevresel maruziyetler, benzer genetik geçmişlere sahip olsalar bile, kimde pıhtı gelişeceği ve kimde gelişmeyeceği konusunda da rol oynayabilir.

8. Stresin kan pıhtılarına neden olabileceğini duydum; bu benim gibi biri için geçerli mi?

Stres ile genetik pıhtı riski arasındaki özel bağlantı burada detaylandırılmamış olsa da, kronik stres, enflamasyona ve herkes için riski genel olarak artıran diğer kardiyovasküler sorunlara katkıda bulunabilir. Vasküler disfonksiyon veya tromboza genetik yatkınlığı olan bireyler için, stres bu altta yatan eğilimleri potansiyel olarak şiddetlendirebilir, ancak doğrudan nedensellik karmaşıktır.

9. Etnik kökenim arteriyel emboli riskimi etkiler mi?

Evet, etnik köken, arteriyel emboli genetik riskinizi etkileyebilir. Farklı popülasyonlar, tromboz veya periferik arter hastalığı ile ilişkili belirli genetik varyantların değişen sıklıklarına sahip olabilir; bu durum, farklı gruplarda yapılan çalışmalarla da vurgulanmıştır. Bu popülasyona özgü genetik kalıpları anlamak, bireysel riski değerlendirmek için önemlidir.

10. Ailemin kan pıhtıları için ‘kötü genlerinin’ üstesinden gelebilir miyim?

Genlerinizi değiştiremezsiniz, ancak genel riskinizi kesinlikle etkileyebilirsiniz. Ailenizin geçmişini ve kendi genetik yatkınlıklarınızı bilmek; yaşam tarzı değişiklikleri, dikkatli izleme veya uygunsa antikoagülan tedavi gibi hedefe yönelik önleyici stratejilere olanak tanır. Diğer katkıda bulunan faktörleri aktif olarak yöneterek riskinizi önemli ölçüde azaltabilirsiniz.

---

Bu SSS, güncel genetik araştırmalara dayanarak otomatik olarak oluşturulmuştur ve yeni bilgiler ortaya çıktıkça güncellenebilir.

Yasal Uyarı: Bu bilgiler yalnızca eğitim amaçlıdır ve profesyonel tıbbi tavsiye yerine kullanılmamalıdır. Kişiselleştirilmiş tıbbi rehberlik için her zaman bir sağlık uzmanına danışın.

References

[1] Hinds, D. A. “Genome-wide association analysis of self-reported events in 6135 individuals and 252 827 controls identifies 8 loci associated with thrombosis.” Hum Mol Genet, vol. 25, no. 9, 2016. PMID: 26908601.

[2] Matsukura, M et al. “Genome-Wide Association Study of Peripheral Arterial Disease in a Japanese Population.”PLoS One, vol. 10, no. 10, 2015, p. e0140362.

[3] Chauhan, G et al. “Identification of additional risk loci for stroke and small vessel disease: a meta-analysis of genome-wide association studies.”Lancet Neurol, vol. 15, no. 5, 2016, pp. 174–84.

[4] Wain, LV et al. “Genome-wide association study identifies six new loci influencing pulse pressure and mean arterial pressure.”Nat Genet, vol. 43, no. 10, 2011, pp. 1005–11.

[5] Prandoni, P. “Venous and arterial thrombosis: two aspects of the same disease?”Eur J Intern Med, 2009.

[6] Kullo, I. J., et al. “The ATXN2-SH2B3 locus is associated with peripheral arterial disease: an electronic medical record-based genome-wide association study.”Frontiers in Genetics, vol. 5, 2014, p. 222.

[7] Borch, K. H., et al. “Joint effects of obesity and body height on the risk of venous thromboembolism: the Tromso Study.”Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology, vol. 31, no. 6, 2011, pp. 1439-1444.

[8] Vujkovic, M., et al. “Discovery of 318 new risk loci for type 2 diabetes and related vascular outcomes among 1.4 million participants in a multi-ancestry meta-analysis.” Nat Genet, vol. 52, 2020, pp. 680–691.

[9] Zekavat, S. M. et al. “Genetic Association of Finger Photoplethysmography-Derived Arterial Stiffness Index With Blood Pressure and Coronary Artery Disease.”Arterioscler Thromb Vasc Biol, 2019.

[10] Sofer, T., et al. “Variants Associated with the Ankle Brachial Index Differ by Hispanic/Latino Ethnic Group: a genome-wide association study in the Hispanic Community Health Study/Study of Latinos.”Sci Rep, vol. 9, no. 1, 2019, p. 11310.

[11] Klarin, D. et al. “Genome-wide association study of peripheral artery disease in the Million Veteran Program.”Nat Med, 2019.

[12] McDermott, M. M. et al. “Functional decline in peripheral arterial disease: associations with the ankle brachial index and leg symptoms.”JAMA, 2004.

[13] Norgren, L. et al. “Inter-Society Consensus for the Management of Peripheral Arterial Disease (TASC II).”J Vasc Surg, 2007.

[14] Tendera, M., et al. “ESC Guidelines on the diagnosis and treatment of peripheral artery diseases: Document covering atherosclerotic disease of extracranial carotid and vertebral, mesenteric, renal, upper and lower extremity arteries: the Task Force on the Diagnosis and Treatment of Peripheral Artery Diseases of the European Society of Cardiology (ESC).”Eur Heart J, vol. 32, no. 22, 2011, pp. 2851-2906.

[15] Abumiya, T., et al. “Decreased plasma tissue factor pathway inhibitor activity in ischemic stroke patients.”Thromb. Haemost., vol. 74, 1995, pp. 1050–1054.

[16] Long, J., et al. “Correlation between ankle-brachial index, symptoms, and health-related quality of life in patients with peripheral vascular disease.”Journal of Vascular Surgery, vol. 46, no. 6, 2007, pp. 1152-1157.

[17] Rode, M., et al. “Genome-wide association analysis of pulse wave velocity traits provide new insights into the causal relationship between arterial stiffness and blood pressure.”PLoS One, vol. 15, no. 8, 2020, e0237123.

[18] Tregouet, D. A., et al. “Common susceptibility alleles are unlikely to contribute as strongly as the FV and ABO loci to VTE risk: results from a GWAS approach.” Blood, vol. 113, no. 22, 2009, pp. 5298-5303.

[19] Ishigaki, K., et al. “Large-scale genome-wide association study in a Japanese population identifies novel susceptibility loci across different diseases.” Nature Genetics, vol. 52, no. 7, 2020, pp. 747-757.

[20] Tarasov, K. V. “COL4A1 is associated with arterial stiffness by genome-wide association scan.”Circ Cardiovasc Genet, 2009. PMID: 20031579.

[21] Ward-Caviness, C. K., et al. “Genetic Variants in the Bone Morphogenic Protein Gene Family Modify the Association between Residential Exposure to Traffic and Peripheral Arterial Disease.”PLoS One, vol. 10, no. 4, 2015, e0123011.

[22] Kaluza, D., et al. “Histone deacetylase 9 promotes angiogenesis by targeting the antiangiogenic microRNA-17-92 cluster in endothelial cells.” Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol., vol. 31, no. 1, 2011, pp. 209-216.

[23] Kubo, M., et al. “A nonsynonymous SNP in PRKCH (protein kinase C eta) increases the risk of cerebral infarction.” Nat Genet., vol. 39, 2007, pp. 212–217.

[24] Takaesu, G., et al. “Activation of p38alpha/beta MAPK in myogenesis via binding of the scaffold protein JLP to the cell surface protein Cdo.” J Cell Biol, vol. 175, no. 3, 2006, pp. 383–388.

[25] Germain, M. et al. “Meta-analysis of 65,734 individuals identifies TSPAN15 and SLC44A2 as two susceptibility loci for venous thromboembolism.”Am J Hum Genet, vol. 96, 2015, pp. 532–542.

[26] Bellenguez, C., et al. “Genome-wide association study identifies a variant in HDAC9 associated with large vessel ischemic stroke.”Nat Genet., vol. 44, 2012, pp. 328–333.

[27] Yanagisawa, M., et al. “A novel peptide vasoconstrictor, endothelin, is produced by vascular endothelium and modulates smooth muscle Ca2+ channels.”J Hypertens Suppl., vol. 6, no. 4, 1988, pp. S188–S191.

[28] Ramzy, D., et al. “Elevated endothelin-1 levels impair nitric oxide homeostasis through a PKC-dependent pathway.” Circulation, vol. 114, no. 12, 2006, pp. 1319–1326.

[29] Browatzki, M., et al. “Endothelin-1 induces interleukin-6 release via activation of the transcription factor NF-kappaB in human vascular smooth muscle cells.”Basic Res Cardiol, vol. 98, no. 1, 2003, pp. 11–18.

[30] Devalliere, J., and B. Charreau. “The adaptor Lnk (SH2B3): an emerging regulator in vascular cells and a link between immune and inflammatory signaling.” Blood, vol. 118, no. 15, 2011, pp. 4032–4041.

[31] Yang, X. J., and S. Grégoire. “Class II histone deacetylases: from sequence to function, regulation, and clinical.” Mol Cell Biol, vol. 25, no. 20, 2005, pp. 8719–8724.

[32] Potthoff, M. J., et al. “Histone deacetylase degradation and MEF2 activation promote the formation of slow-twitch myofibers.” J Clin Invest., vol. 117, no. 9, 2007, pp. 2459–2467.

[33] Boedtkjer, E., et al. “Na+, HCO3—cotransporter NBCn1 increases pHi gradients, filopodia, and migration of smooth muscle cells and promotes arterial remodelling.”Cardiovasc Res, vol. 106, no. 3, 2015, pp. 496–505.

[34] Ng, F. L., et al. “Increased NBCn1 expression, Na+/HCO3- co-transport and intracellular pH in human vascular smooth muscle cells with a risk allele for.”J Physiol, vol. 595, no. 14, 2017, pp. 4811–4828.

[35] Javanmard, S. H., et al. “Low levels of tissue factor pathway inhibitor increase the risk of cerebral venous thrombosis.” Adv. Biomed. Res., vol. 4, 2015, p. 6.

[36] Feitosa, M. F., et al. “Novel genetic associations for blood pressure identified via gene-alcohol interaction in up to 570K individuals across multiple ancestries.” PLoS Genet, vol. 13, no. 5, 2017, e1006728.

[37] Laurent, S. et al. “Aortic stiffness is an independent predictor of all-cause and cardiovascular mortality in hypertensive patients.”Hypertension, 2001.

[38] Bhatt, D. L. et al. “International prevalence, recognition, and treatment of cardiovascular risk factors in outpatients with atherothrombosis.”JAMA, 2006.

[39] Hirsch, A. T. et al. “ACC/AHA 2005 guidelines for the management of patients with peripheral arterial disease (lower extremity, renal, mesenteric, and abdominal aortic): executive summary a collaborative report from the American Association for Vascular Surgery/Society for Vascular Surgery, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, Society for Vascular Medicine and Biology, Society of Interventional Radiology, and the ACC/AHA Task Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Develop Guidelines for the Management.”J Am Coll Cardiol, 2006.

[40] Fung, K. et al. “Genome-wide association study identifies loci for arterial stiffness index in 127,121 UK Biobank participants.”Sci Rep, 2019.

[41] Pulit, S. L. et al. “Loci associated with ischaemic stroke and its subtypes (SiGN): a genome-wide association study.”Lancet Neurol, 2016.