Göz Anormalliği
Göz anormallikleri, oküler sistemin normal yapısı, işlevi veya gelişiminden sapmaları içeren geniş bir durum yelpazesini kapsar. Bu durumlar, kornea ve lensten retinaya ve optik sinire kadar gözün herhangi bir bölümünü etkileyerek görme bozukluğuna veya ciddi vakalarda körlüğe yol açabilir. Göz anormallikleri, genetik yatkınlıklar, çevresel faktörler veya her ikisinin bir kombinasyonu nedeniyle doğumda mevcut (konjenital) veya yaşamın ilerleyen dönemlerinde gelişen (edinilmiş) olabilir.
Biyolojik Temel
Section titled “Biyolojik Temel”Genetik faktörler, birçok göz anormalliğinin gelişiminde önemli bir rol oynamaktadır. Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS), çeşitli oküler özellikler ve durumlarla ilişkili yaygın genetik varyantların belirlenmesinde etkili olmuştur. Örneğin, miyopi (uzağı görememe) ve hipermetropi (yakını görememe) gibi refraktif kusurlar, güçlü bir genetik bileşene sahip yaygın anormalliklerdir.[1] Araştırmalar, dokuya özgü eklenmenin bir regülatörü olan RBFOX1 gibi genlerdeki yaygın varyantların refraktif kusurla ilişkili olduğunu belirlemiştir.[1]Refraktif kusurlar ve miyopi için duyarlılık lokusları 15q14.[2] ve 11q24.1.[1] bölgelerinde bulunmuştur. Refraktif kusurların ötesinde, diğer yapısal anormallikler de açık genetik temellere sahiptir. Örneğin, ZNF469 genine yakın varyantlar, Kırılgan Kornea Sendromu gibi durumlarda anahtar bir faktör olan santral kornea kalınlığını etkiler.[3] FOXC1’deki mutasyonlar, gözün ön kamarasının gelişimsel kusurlarına yol açabilir.[3] İrisin gelişimi, desenleri ve aniridi (irisin kısmi veya tamamen yokluğu) gibi durumlar dahil olmak üzere, PAX6 gibi genler ve nöronal patern gelişiminde rol oynayan diğer genler tarafından etkilenir.[4] Retinal arteriyoler mikrosirkülasyon için de genetik lokuslar belirlenmiştir, bu da gözün vasküler sistemi üzerindeki genetik etkiyi vurgulamaktadır.[5] Birçok genetik çalışma, ortalama sferik eşdeğeri veya her iki gözden alınan santral kornea kalınlığını analiz eder, çünkü ölçümler genellikle sol ve sağ göz arasında önemli bir fark göstermez.[2]
Klinik Önemi
Section titled “Klinik Önemi”Göz anormalliklerinin klinik önemi büyüktür, çünkü dünya genelinde görme bozukluğu ve körlüğün önde gelen bir nedenidir. Erken teşhis ve doğru tanı, etkili yönetim ve müdahale için kritiktir. Bu durumların genetik temelini anlamak, hassas tanı, prognoz belirleme ve hedefe yönelik tedavilerin geliştirilmesine yardımcı olabilir. Örneğin, belirli genetik mutasyonları tanımlamak, üreme danışmanlığına bilgi sağlayabilir, tedavi seçeneklerine yön verebilir ve hastalık seyrini öngörebilir. Klinik değerlendirmeler, hastalık durumunu ve tedavi etkinliğini izlemek amacıyla, kırılma kusurları için sferik eşdeğer veya santral kornea kalınlığı gibi oküler parametrelerin ayrıntılı ölçümlerini sıklıkla içerir.[2]
Sosyal Önem
Section titled “Sosyal Önem”Göz anormalliklerinin ele alınmasının sosyal önemi çok büyüktür. Görme bozukluğu ve körlük, bireyin yaşam kalitesini, bağımsızlığını, eğitimini ve istihdam olanaklarını önemli ölçüde etkiler. Ayrıca, dünya genelindeki sağlık sistemleri ve ekonomiler üzerinde önemli bir yük oluştururlar. Göz anormalliklerinin genetik temellerine yönelik araştırmalar, daha iyi tarama programları, kişiselleştirilmiş tıp yaklaşımları ve potansiyel olarak önleyici stratejiler sağlayarak halk sağlığına katkıda bulunur. Daha yüksek genetik riske sahip bireylerin belirlenmesiyle, müdahaleler daha erken başlatılabilir, potansiyel olarak ilerlemeyi yavaşlatabilir veya ciddi görme kaybının başlangıcını önleyebilir, böylece toplumsal refahı artırabilir ve göz hastalığının genel yükünü azaltabilir.
Metodolojik ve İstatistiksel Değerlendirmeler
Section titled “Metodolojik ve İstatistiksel Değerlendirmeler”Kırma kusuru gibi göz anormalliklerine yönelik genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS), çalışma kohortları arasındaki heterojenite ve popülasyon katmanlaşmasından kaynaklanan potansiyel karıştırıcılık dahil olmak üzere içsel zorluklara açıktır. Araştırmacılar, popülasyon yapısını hesaba katmak için kohort düzeyindeki test istatistiklerine genomik kontrol gibi istatistiksel düzeltmeleri ve temel bileşen analizi (PCA) uygularken, bu önlemler tüm yanlılık kaynaklarını tamamen ortadan kaldıramayabilir.[1] Hesaba katılmayan heterojenite veya kalıntı katmanlaşma, sahte ilişkilere yol açabilir veya gerçek genetik sinyalleri gizleyebilir, böylece göz özellikleriyle ilgili bulguların doğruluğunu ve yorumlanabilirliğini etkileyebilir.
Keşif ve doğrulama aşamalarını kapsayan çok aşamalı tasarım, genetik ilişkilendirmeleri doğrulamak için kritik öneme sahiptir; ancak tüm kohortlarda mükemmel replikasyon her zaman sağlanamaz. Örneğin, birkaç önde gelen tek nükleotid polimorfizmi (SNP) anlamlı replikasyon gösterirken, bazıları, ERF çalışmasında gözlemlendiği gibi, aynı ilişki yönünü gösterdi ancak istatistiksel anlamlılığa ulaşamadı.[6] Ek olarak, imputasyon kalite kriterlerindeki farklılıklar ve farklı çalışmalarda düşük güvenilirlikli impute edilmiş SNP’lerin sonraki dışlanması, ince tutarsızlıklar ortaya çıkarabilir veya genetik varyantların kapsamlı tespitini sınırlayabilir, potansiyel olarak meta-analizlerin genel istatistiksel gücünü ve çözünürlüğünü etkileyerek.[7]
Fenotipik Tanım ve Ölçüm Değişkenliği
Section titled “Fenotipik Tanım ve Ölçüm Değişkenliği”Kırılma kusuru gibi karmaşık göz anormalliklerinin tutarlı tanımı ve ölçümü, çeşitli araştırma kohortları arasında önemli zorluklar teşkil etmektedir. Çalışmalar genellikle, her iki gözden bir ortalama olarak hesaplanan veya diğeri mevcut olmadığında tek bir gözden alınan verilere dayanan küresel eşdeğer ölçümleri kullanır.[6] Ölçüm protokollerindeki bu doğal değişkenlik, standartlaştırılmış formüllerle bile, fenotipin belirlenmesinde ince farklılıklar yaratabilir ve göz özelliklerine yönelik genetik ilişkilendirmelerin hassasiyetini ve karşılaştırılabilirliğini potansiyel olarak etkileyebilir.
Ayrıca, çeşitli çalışmalar arasındaki veri toplama metodolojileri, görüntüleme yöntemleri ve referans noktası belirleme protokollerindeki farklılıklar, bulguların karşılaştırılmasını önemli ölçüde zorlaştırabilir. Örneğin, farklı 3D kameralar ve referans noktası belirleme teknikleri, karşılaştırılabilir ölçüm setleri oluşturma çabalarına rağmen, farklı ilişkilendirme modellerine yol açabilir veya daha önce bildirilen genetik bağlantıların doğrudan doğrulanmasını engelleyebilir.[8] Bu tür metodolojik tutarsızlıklar, sonuçları tek tip olarak sentezlemeyi zorlaştırır ve göz anormalliklerine odaklanan farklı çalışma kohortları arasındaki ilişkilendirme sonuçlarında gözlemlenen tutarsızlıklara katkıda bulunabilir.
Genellenebilirlik ve Açıklanamayan Varyasyon
Section titled “Genellenebilirlik ve Açıklanamayan Varyasyon”Meta-analizler, uluslararası çok etnikli kohortları dahil ederek Avrupa ve Asya popülasyonları arasında kırma kusuru için paylaşılan genetik risk faktörlerini göstermiş olsa da, diğer soy gruplarının temsiliyeti sınırlı olabilir.[7] Bu seçici temsil, bulguların küresel popülasyonlara daha geniş uygulanabilirliğini kısıtlayabilir ve çeşitli göz anormalliklerine benzersiz bir şekilde katkıda bulunan soya özgü genetik varyantların veya etki büyüklüklerinin gözden kaçmasına potansiyel olarak neden olabilir. Ayrıca, bazı kohortlar, belirli bir cinsiyetten orantısız sayıda katılımcı gibi demografik yanlılıklar sergileyebilir ve bu durum bulguların genellenebilirliğini etkileyebilir.[3] Kırma kusuru ile ilişkili çok sayıda genetik lokusun tanımlanmasına rağmen, bu tanımlanmış SNP’ler tarafından açıklanan varyansın oranı, toplam fenotipik varyasyonun yalnızca küçük bir kısmını oluşturmaktadır.[7]Bu durum, önemli derecede “kayıp kalıtım” olduğunu göstermekte ve nadir varyantlar, yapısal varyasyonlar veya karmaşık gen-gen ve gen-çevre etkileşimleri dahil olmak üzere birçok başka genetik faktörün hala keşfedilmemiş kaldığını düşündürmektedir. Dahası, yeni ilişkilendirilen genlerin birçoğunun kırma kusurunun patogenezine katkıda bulunduğu kesin biyolojik mekanizmalar henüz tam olarak anlaşılamamıştır; genler arasındaki doğrudan bağlantılar genellikle seyrek olup, bu durum daha fazla araştırma gerektiren önemli moleküler hastalık heterojenitesi veya işlevsel yedekliliği ima etmektedir.[7]
Varyantlar
Section titled “Varyantlar”Genetik varyasyonlar, gözün gelişimi ve sağlığı da dahil olmak üzere çeşitli özelliklere bireysel yatkınlığı belirlemede önemli bir rol oynamaktadır. Bunlar arasında, *rs6062789 * ve *rs592391 *tek nükleotid polimorfizmleri (SNP’ler), temel biyolojik süreçlerde rol oynayan ve bozulmaları göz anormalliklerine yol açabilen genlerin içinde veya yakınında yer almaktadır. Bu varyantları anlamak, göz rahatsızlıklarının altında yatan karmaşık genetik mimariyi aydınlatmaya yardımcı olur.[2] Varyant *rs6062789 *, solüt taşıyıcı organik anyon taşıyıcı ailesinin bir üyesini kodlayan _SLCO4A1_ geni ile ilişkilidir. Bu proteinler, hormonlar, ilaçlar ve diğer metabolitler dahil olmak üzere çok çeşitli bileşiklerin vücut genelindeki hücre zarları boyunca taşınması için hayati öneme sahiptir. Göz bağlamında, _SLCO4A1_ temel besin maddelerinin göz dokularına alınmasında veya metabolik atık ürünlerin uzaklaştırılmasında rol oynayabilir; bu süreçler kornea ve lens gibi yapıların sağlığını ve şeffaflığını korumak için kritik öneme sahiptir. İşlevindeki değişiklikler, *rs6062789 * gibi varyantlardan potansiyel olarak etkilenerek, bu taşıma mekanizmalarını bozabilir ve refraksiyon kusurları veya gözün diğer gelişimsel anomalileri gibi durumlara katkıda bulunabilir.[1] Diğer önemli bir varyant olan *rs592391 *, hem _SEMA6A_ geni hem de onun antisens karşılığı olan _SEMA6A-AS1_ ile ilişkili bir bölgede yer almaktadır. _SEMA6A_ (Semaphorin 6A), akson büyümesi ve nöronal göç dahil olmak üzere sinir hücresi gelişimini yönlendirmedeki rolleriyle başlıca bilinen bir protein grubu olan semaforin ailesine aittir. Gelişmekte olan gözde, semaforinler retinanın hassas bağlantısı ve göz yapılarının oluşumu için kritik öneme sahiptir; retinal ganglion hücre akson yönlendirmesi ve vasküler paternleme gibi süreçleri etkilerler. _SEMA6A-AS1_ geni, bir antisens RNA olarak, _SEMA6A_ ekspresyonunu muhtemelen düzenler ve böylece bu gelişimsel yolları dolaylı olarak etkiler. *rs592391 * gibi varyasyonlar, _SEMA6A_’nın ekspresyonunu veya işlevini etkileyerek, potansiyel olarak oküler nörogelişimde ince veya önemli bozulmalara yol açabilir; bu durum göz yapısında veya işlevinde anormallikler, görme yeteneğini etkileyen durumlar dahil olmak üzere, ortaya çıkabilir.[4]
Önemli Varyantlar
Section titled “Önemli Varyantlar”| RS ID | Gen | İlişkili Özellikler |
|---|---|---|
| rs6062789 | SLCO4A1 | abnormality of the eye |
| rs592391 | SEMA6A, SEMA6A-AS1 | abnormality of the eye |
Kırma Kusurları ve Görme Keskinliği
Section titled “Kırma Kusurları ve Görme Keskinliği”Göz anormallikleri, miyopi gibi kırma kusurları olarak sıkça ortaya çıkar ve bulanık görme veya nesnelere odaklanmada zorluk gibi yaygın semptomlara yol açar. Bu durumların objektif değerlendirmesi genellikle, küre gücü ile silindir gücünün yarısının toplanmasıyla hesaplanan küresel eşdeğeri (SE) ölçmeyi içerir (SE = küre + ½ silindir).[9] Bu ölçüm genellikle her iki gözün ortalama değerinden elde edilir; ancak yalnızca bir gözden veri mevcutsa, o tek gözün SE’si kullanılır.[9] Kırma kusurlarının klinik görünümü bireyler arasında önemli ölçüde farklılık gösterebilir ve gözlemlenen heterojenliği açıklamak amacıyla popülasyon temelli analizlerde yaygın olarak düzeltilen yaş ve cinsiyet gibi faktörlerden etkilenir.[9] Tanısal açıdan, RBFOX1geni içindeki ve 15q14’te yer alan yatkınlık lokuslarındaki yaygın genetik varyantların tanımlanması, kırma kusuru ve miyopi gelişimi ile güçlü bir şekilde ilişkilidir.[9] Bu genetik korelasyonlar, temel biyolojik yollara dair değerli bilgiler sunmakta ve görme sağlığı için potansiyel prognostik göstergeler olarak hizmet etmektedir.
Oküler Yapısal ve Morfolojik Varyasyonlar
Section titled “Oküler Yapısal ve Morfolojik Varyasyonlar”Gözdeki anormallikler, merkezi kornea kalınlığındaki varyasyonlar (CCT) ve belirgin iris desenleri dahil olmak üzere çeşitli yapısal ve morfolojik değişiklikleri kapsayabilir.[10] CCT, Tomey SP 2000 veya DGH Technology model 500 gibi cihazlarla ultrason pakimetri kullanılarak objektif ve hassas bir şekilde ölçülür; burada, diyurnal varyasyonla ilgili olanlar da dahil olmak üzere yanlılığı en aza indirmek için her iki gözün ortalama CCT değeri kaydedilir.[10] Ayrıca, iris atrofisi gibi gözlemlenebilir iris değişiklikleri, psödoeksfoliasyon sendromu gibi durumlarla potansiyel olarak bağlantılı bir klinik belirti olarak ortaya çıkabilir.[4] Oküler morfolojide, özellikle normal nöronal patern gelişiminde de rol oynayan genetik faktörlerden etkilenen iris desenlerinde önemli fenotipik çeşitlilik gözlenmektedir.[4] CCT, tipik olarak sol ve sağ göz arasında minimum düzeyde anlamlı farklılıklar gösterse de, ölçümü önemli tanısal değere sahiptir; çünkü ZNF469 lokusu yakınındaki yaygın genetik varyantlar, körlüğe neden olan hastalıklar için bilinen bir risk faktörü olan CCT’yi etkiler.[10] Ek olarak, FOXC1 gibi genlerdeki mutasyonlar ön kamaranın gelişimsel kusurlarıyla ilişkilidir ve PAX6 mutasyonları beyin yapısını ve işlevini etkileyen pleiotropik etkilere yol açabilir, bu da oküler yapısal anormalliklerin geniş klinik korelasyonlarının altını çizmektedir.[4]
Oküler Motilite ve Mikrovasküler Sağlık
Section titled “Oküler Motilite ve Mikrovasküler Sağlık”Göz hareketi ve mikrovasküler sağlık anormallikleri, oküler ve sistemik durumlar hakkında kritik tanısal bilgiler sunar. Atipik göz izleme paternleri ve azalan NEF (göz hareketi sayısı) ile RSS (sakkadik hızın kök ortalama karesi) gibi spesifik bozukluklarla karakterize edilen keşifsel göz hareketi (EEM) disfonksiyonu, önemli bir klinik fenotipi temsil eder.[11] EEM’nin objektif değerlendirmesi, bireyleri göz izleme paternlerine göre ayırt etmek için tasarlanmış özel testleri içerirken, retinal arteriyoler mikrosirkülasyonun sağlığı da potansiyel altta yatan sorunları ortaya çıkarmak için değerlendirilebilir.[12] EEM disfonksiyonu, şizofrenik hastaları şizofrenik olmayanlardan ayırt etmede %70’ten fazla duyarlılık ve %80’den yüksek özgüllük sergileyerek önemli tanısal değer gösterir.[11] Bu disfonksiyon, etkilenen bireylerin sağlıklı kardeşlerinde bile tespit edilen bozukluklar ve klinik semptomların hafiflemesiyle mutlaka düzelme göstermeyen anormal paternler ile güçlü bir biyolojik belirteç olarak hizmet eder.[11] Bu tür EEM anormallikleri, altta yatan beyin yapısal bozuklukları ve fonksiyonel engellilik ile klinik olarak ilişkilidir.[11] Eş zamanlı olarak, mikrosirkülasyonu etkileyen 19q13, 6q24, 12q24 ve 5q14 dahil olmak üzere genetik lokusların tanımlanması, çeşitli sağlık durumları için mikrovasküler değerlendirmelerin genetik heterojenitesini ve tanısal potansiyelini vurgulamaktadır.[12]
Genetik Yatkınlık ve Kalıtım
Section titled “Genetik Yatkınlık ve Kalıtım”Gözdeki anormallikler, hem tek gen bozukluklarını hem de karmaşık poligenik özellikleri içerecek şekilde, sıklıkla bir bireyin genetik yapısından kaynaklanır. Aniridi gibi Mendelyen formlar, PAX6 gibi spesifik genlerdeki mutasyonlarla doğrudan ilişkilidir ve irisin kısmi veya tam yokluğuna yol açar.[4]Nadir monogenik durumların ötesinde, miyopi gibi kırma kusurları dahil birçok oküler anormallik, genom boyunca birden fazla genetik varyantın kümülatif etkisiyle etkilenir. Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS), kırma kusuru için çok sayıda yatkınlık lokusu tanımlamıştır; dokuya özgü eklemenin bir düzenleyicisi olanRBFOX1 gibi genlerdeki yaygın varyantlar önemli ölçüde ilişkili bulunmuştur.[1] Benzer şekilde, kör edici hastalıklarda bir faktör olan santral kornea kalınlığı, Brittle Kornea Sendromu lokusu ZNF469 yakınındaki varyantlardan etkilenir.[3] Göz özelliklerinin genetik mimarisi, aynı zamanda, birçok yaygın genetik polimorfizmin her birinin genel yatkınlığa küçük bir etkiyle katkıda bulunduğu poligenik riski de içerir. Örneğin, ASIP, TYR, TYRP1, MC1R, OCA2 ve SLC45A2 dahil olmak üzere spesifik pigmentasyon genlerinin göz rengini etkilediği bilinmektedir ve bu genlerdeki varyantlar, güneşe maruz kalan popülasyonlarda malign melanom gibi durumlar için ailesel riskin önemli bir kısmını topluca oluşturur.[13] Daha ileri araştırmalar, fare modellerinde şiddetli iris atrofisi ve glokoma neden olan etkileşimli lokuslar tarafından gösterildiği gibi, gen-gen etkileşimlerinin de bir rol oynayabileceğini göstermektedir.[4] Retinal arteriyoler mikrosirkülasyon gibi karmaşık özellikler de birden fazla genetik lokus ile ilişki göstermekte, çeşitli oküler yapılar ve fonksiyonların karmaşık genetik temelini vurgulamaktadır.[5]
Gelişimsel ve Epigenetik Etkiler
Section titled “Gelişimsel ve Epigenetik Etkiler”Erken yaşamda oküler yapıların hassas gelişimi, normal göz fonksiyonu için kritik öneme sahiptir ve bu süreçlerdeki bozukluklar çeşitli anormalliklere yol açabilir. Örneğin, iris nöral krest ve nöral ektodermden köken alır; bu da gelişimini, bu yollarda erken evrede ifade edilen genleri incelemek için önemli bir alan haline getirir.[4] PAX6 gibi gelişimsel düzenleyici genlerdeki mutasyonlar, aniridi gibi yapısal kusurlara neden olmakla kalmaz, aynı zamanda daha geniş nörolojik etkilerle de ilişkilendirilebilir ve bu durum, gelişimsel yolların birbirine bağlılığını vurgular.[4]DNA metilasyonu veya histon modifikasyonları gibi spesifik epigenetik mekanizmalar sunulan bağlamda detaylandırılmamış olsa da,RBFOX1 gibi genlerin dokuya özgü eklemeyi düzenlemedeki rolü, gelişim sırasında gen ekspresyonu üzerinde karmaşık bir kontrol olduğunu düşündürmektedir; bu kontrol, göz içindeki uygun hücresel farklılaşma ve organ oluşumu için temeldir.[1] Bu nedenle, gen ekspresyonunun hassas zamanlaması ve düzenlenmesi aracılığıyla ortaya çıkan erken yaşam etkileri, oküler anormallikler için önemli bir nedensel alan teşkil etmektedir.
Çevresel Faktörler ve Gen-Çevre Etkileşimleri
Section titled “Çevresel Faktörler ve Gen-Çevre Etkileşimleri”Çevresel faktörler, genellikle bir bireyin genetik yatkınlığıyla birlikte, göz anormalliklerinin riskini ve ortaya çıkışını önemli ölçüde modüle edebilir. Güneş ışığı gibi çevresel elementlere maruz kalma, özellikle oküler melanom bağlamında dikkat çekici bir katkıda bulunucudur. Göz rengini ve diğer pigmenter özellikleri belirleyen pigmentasyon geni polimorfizmleri, Avrupa kökenli popülasyonlarda kutanöz malign melanom riskini etkilemek için güneş maruziyeti ile etkileşime girer.[4]Bu, genetik duyarlılığın belirli çevresel koşullar tarafından artırıldığı veya tetiklendiği kritik bir gen-çevre etkileşimini örneklemektedir. Sunulan çalışmalar genetik yönlere yoğunlaşsa da, “güneşe maruz kalan popülasyonlar” ifadesi, göz sağlığı sonuçları üzerindeki coğrafi ve yaşam tarzı etkilerini dolaylı olarak vurgulamakta, dış faktörlerin genetik olarak belirlenmiş riskleri nasıl değiştirebileceğini göstermektedir.
Komorbiditeler ve Yaşa Bağlı Değişiklikler
Section titled “Komorbiditeler ve Yaşa Bağlı Değişiklikler”Birincil genetik ve çevresel etkilerin ötesinde, göz anormalliklerinin gelişimi, bir bireyin genel sağlık durumu ve doğal yaşlanma süreci tarafından önemli ölçüde etkilenebilir. Bazı sistemik komorbiditelerin oküler belirtilerle ortaya çıktığı bilinmektedir; örneğin, iris dokusu belirteçleri Down sendromu ve nörofibromatozis tip 1 gibi nörolojik durumlarla ilişkilendirilmiştir.[4] Ek olarak, psödoeksfoliasyon sendromu gibi durumlar iriste gözlemlenebilir değişikliklere yol açabilir, bu da diğer tıbbi durumların oküler anormalliklere dolaylı olarak nasıl katkıda bulunabileceğini göstermektedir.[4]Yaşlanma sürecinin kendisi, çeşitli göz rahatsızlıkları için önemli bir katkıda bulunan faktördür; yaşa bağlı makulopati, ilerleyen yaşla birlikte riskin önemli ölçüde arttığı belirgin bir örnektir.[5] Bu faktörler, göz anormalliklerinin genellikle daha geniş bir fizyolojik bağlamın parçası olduğunu, hem eş zamanlı sağlık sorunlarından hem de biyolojik yaşlanmanın kaçınılmaz etkilerinden etkilendiğini vurgulamaktadır.
Biyolojik Arka Plan
Section titled “Biyolojik Arka Plan”İnsan gözü karmaşık bir duyu organıdır ve doğru işlevi moleküler, hücresel, doku ve organ düzeylerindeki karmaşık biyolojik süreçlere dayanır. Göz anormallikleri, bu katmanlardan herhangi birindeki bozulmalardan kaynaklanabilir ve kırılma kusurlarından şiddetli gelişimsel malformasyonlara ve dejeneratif hastalıklara kadar değişen bir dizi duruma yol açabilir. Genetik yatkınlıklar, gelişimsel yollar ve hücresel işlevler dahil olmak üzere altta yatan biyolojik mekanizmaları anlamak, bu oküler anormallikleri kavramak için çok önemlidir.
Gözün Gelişim Biyolojisi ve Yapısal Bütünlüğü
Section titled “Gözün Gelişim Biyolojisi ve Yapısal Bütünlüğü”Embriyogenez sırasında gözün hassas oluşumu, yaşam boyu işlevi için kritik öneme sahiptir; çeşitli genler belirli oküler yapıların gelişimini düzenler. Örneğin, iris hem nöral krestten hem de nöral ektodermden köken alır, bu da onu hem oftalmolojik hem de nörolojik sağlığı etkileyebilecek erken gelişimsel genleri incelemek için değerli bir doku haline getirir.[4] Bu karmaşık süreçteki bozulmalar, irisin kısmi veya tamamen yokluğu ile karakterize edilen aniridi gibi durumlara yol açabilir ve bu durum sıklıkla PAX6 genindeki mutasyonlarla ilişkilidir.[4] Benzer şekilde, gözün ön odası gelişimsel kusurlara karşı hassastır; FOXC1 genindeki bir dizi mutasyon, bu anormallikler için bir gen dozaj mekanizması önermektedir.[3] Kornea’nın yapısal bütünlüğünü korumak da net görüş için hayati öneme sahiptir; genetik faktörler onun kalınlığında ve direncinde önemli bir rol oynamaktadır. ZNF469 genindeki zararlı mutasyonların, bu şeffaf dış katmanın yapısal gücünü tehlikeye atan bir durum olan kırılgan kornea sendromuna neden olduğu bilinmektedir.[3] Kornea’nın ötesinde, gözün genel boyutu ve şekli, özellikle de oküler aksiyel uzunluk, kırılma kusurunun kritik belirleyicileridir; kromozom 1q41 üzerindeki belirli genetik varyantlar bu parametreleri etkileyerek yüksek miyopiye katkıda bulunmaktadır.[1] Anoftalmi ve mikroftalmi gibi durumlar (gözün yokluğu veya anormal küçüklüğünü içeren), SIX6 ve PRSS56 gibi gelişimsel genlerdeki mutasyonlarla ilişkilidir.[7]
Oküler Form ve Fonksiyonun Genetik Regülasyonu
Section titled “Oküler Form ve Fonksiyonun Genetik Regülasyonu”Genetik mekanizmalar, hem normal oküler gelişim hem de gen fonksiyonlarını, düzenleyici elementleri ve ekspresyon paternlerini kapsayan birçok göz anormalliğinin etiyolojisi için temeldir. PAX6 gibi transkripsiyon faktörleri, sadece göz gelişimini değil, aynı zamanda embriyonik ve yetişkin nörogenezini de etkileyen pleiotropik regülatörler olarak işlev görür.[4] PAX6’daki mutasyonlar aniridi ile ilişkilidir ve ayrıca frontal lobda nöral kayıp olarak da kendini gösterebilir, bu da bu kritik genin geniş etkisini vurgulamaktadır.[4] Bir diğer önemli transkripsiyon faktörü olan FOXC1, FOXO1A’yı transkripsiyonel olarak düzenleyerek hücre canlılığı ve gözü oksidatif stresten korumak için esastır.[3] Spesifik transkripsiyon faktörlerinin ötesinde, çok sayıda genetik varyant çeşitli oküler hastalıkların yatkınlığına ve ilerlemesine katkıda bulunur. Örneğin, ASIP, TYR, TYRP1, MC1R, OCA2 ve SLC45A2 dahil olmak üzere çeşitli pigmentasyon genlerindeki polimorfizmler, kutanöz malign melanom riskinin önemli bir kısmını toplu olarak oluşturur ve göz rengini belirler.[4] Glokomda, MYOC (miyosilin) gibi genlerdeki mutasyonlar, farklı popülasyonlardaki önemli sayıda hastada tanımlanmıştır.[3] Ayrıca, ZNF469 lokusunun yakınındaki yaygın genetik varyantlar, körlüğe neden olan hastalıklar için önemli bir risk faktörü olan santral kornea kalınlığını etkiler.[3]
Hücresel Sinyalizasyon ve Göz Sağlığında Metabolik Yollar
Section titled “Hücresel Sinyalizasyon ve Göz Sağlığında Metabolik Yollar”Hücresel sinyalizasyon ve metabolik süreçler, göz büyümesinden hücresel koruma ve pigmentasyona kadar her şeyi etkileyerek göz sağlığının korunması için hayati öneme sahiptir. Kritik bir sinyal molekülü olan retinoik asit, göz uzamasını düzenlemede rol oynar; sentez oranlarındaki değişiklikler, özellikle koroidde, kırma kusuru ile telafi edici göz büyümesi arasında olası bir aracıdır.[7] Retinol dehidrogenazlar (RDHs) gibi enzimler, görme döngüsünün ayrılmaz bir parçasıdır ve metabolik yolların fotoreseptör fonksiyonundaki önemini vurgulamaktadır.[7] Skleral glikozaminoglikan sentezinin düzenlenmesi, deneysel olarak değiştirilmiş göz büyümesi sırasında da değişir ve görsel girdiye yanıt olarak gözün yapısal yeniden şekillenmesindeki rolünü göstermektedir.[7] Büyüme ve metabolizmanın ötesinde, oksidatif stres yanıtı ve dokuya özgü gen ekspresyonu gibi hücresel fonksiyonlar, göz hasarını önlemek için kritik öneme sahiptir. FOXC1 sadece bir transkripsiyon faktörü olarak işlev görmekle kalmaz, aynı zamanda göz içindeki hücre canlılığına ve oksidatif strese dirence de katkıda bulunur.[3] Dokuya özgü birleştirmenin (splicing) önemli bir düzenleyicisi olan RBFOX1 geni, kırma kusuru ile ilişkili yaygın varyantlara sahiptir ve bu da gen ekspresyonu ve protein izoformları üzerindeki hassas kontrolün normal görme için esas olduğunu düşündürmektedir.[1] Dahası, retinal pigment epitelindeki BMP2 gibi genlerin ekspresyonu, optik işaretlere bağlı bir şekilde çift yönlü olarak düzenlenir ve retinanın göz gelişimini etkilemek üzere moleküler düzeyde görsel ipuçlarına yanıt verme yeteneğini vurgular.[7]
Karmaşık Bozukluklar ve Sistemik Bağlantılar
Section titled “Karmaşık Bozukluklar ve Sistemik Bağlantılar”Birçok oküler anormallik, izole durumlar değil, aksine birden fazla genetik ve çevresel faktörden etkilenen, genellikle daha geniş sistemik sağlıkla bağlantılı karmaşık bozukluklardır. Miyopi de dahil olmak üzere refraktif kusurlar, oküler aksiyel uzunluk ve kompanzatuvar göz büyümesinden etkilenen karmaşık özelliklerdir; 15q14’teki genetik lokuslar ve kromozom 1q41’deki genetik varyantlar duyarlılık faktörleri olarak tanımlanmıştır.[2] Körlüğün önde gelen nedenlerinden biri olan glokom, şiddetli iris atrofisi gibi mekanizmaları içerir ve MYOCgibi genlerdeki mutasyonlar veya aynı zamanda dar açılı glokoma yol açan serin proteazPRSS56’daki değişiklikler nedeniyle ortaya çıkabilir.[3] Öncelikli olarak gözle sınırlı durumların ötesinde, oküler anormallikler sistemik hastalıkların göstergeleri veya bileşenleri olabilir. İristeki doku belirteçleri, Down sendromu ve nörofibromatozis tip 1 gibi nörolojik hastalıklarla ilişkilendirilmiş olup, ortak gelişimsel yolları veya sistemik etkileri düşündürmektedir.[4]Ayrıca, anormal göz izleme paternleri ile karakterize edilen keşifsel göz hareketi disfonksiyonu, şizofreni hastalarında gözlemlenmiş ve kromozom 5q21.3’teki polimorfizmlerle, ayrıca altta yatan beyin yapısı bozukluklarıyla bağlantılıdır.[11] Bu bağlantılar, oküler sağlık ile genel fizyolojik ve nörolojik esenlik arasındaki karmaşık ilişkiyi vurgulamaktadır; burada genetik yatkınlıklar hem lokalize göz rahatsızlıklarına hem de daha geniş sistemik bozukluklara katkıda bulunabilir.
Geniş Ölçekli Kohortlardan Epidemiyolojik İçgörüler
Section titled “Geniş Ölçekli Kohortlardan Epidemiyolojik İçgörüler”Geniş ölçekli kohort çalışmaları, göz anormalliklerinin epidemiyolojisini anlamak için temeldir; farklı popülasyonlardaki prevalans, insidans ve zamansal paternler hakkında kritik veriler sağlamaktadır. Örneğin, 2868 kişiden oluşan boylamsal bir doğum kohortu, çocukluktan yetişkinliğe kadar takip edildi ve 1344 katılımcı için 20 yıllık takipte detaylı oküler muayeneler yapılarak, araştırmacıların göz rahatsızlıklarının gelişimini yirmi yıl boyunca izlemesine olanak sağlandı.[14]Benzer şekilde, 10.000’den fazla bireyden oluşan gönüllü bir kohort olan TwinsUK yetişkin ikiz kayıt defteri, refraksiyon kusuru gibi özelliklerin incelenmesinde etkili olmuş, genel popülasyonda göz sağlığını etkileyen prevalans paternlerini ve demografik faktörleri araştırmak için sağlam bir veri kümesi sağlamıştır.[15] Prospektif popülasyon tabanlı kohortlarıyla Rotterdam Çalışması da dahil olmak üzere bu tür uzun süreli çalışmalar, yaşla ilişkili eğilimleri ve çeşitli faktörlerin yaşam boyu göz sağlığı üzerindeki kümülatif etkisini belirlemek için çok önemlidir.[15]Bu kapsamlı çalışmalar, bulguların tutarlılığını ve karşılaştırılabilirliğini sağlamak için genellikle standardize oftalmolojik muayeneleri ve titiz veri toplamayı içerir. Örneğin, refraksiyon kusuru ve miyopi için çok sayıda popülasyon tabanlı kohortun bir meta-analizi, dilate olmayan refraksiyon kusuru muayeneleri için benzer bir protokol kullanmış, on binlerce birey arasında prevalansın ve ilişkili demografik faktörlerin geniş çaplı bir değerlendirmesini sağlamıştır.[7]Bu çalışmaların dikkatli tasarımı, belirli dahil etme ve hariç tutma kriterleri (örn. katarakt ameliyatı veya oküler sendromları olan bireyleri hariç tutmak gibi) dahil olmak üzere, epidemiyolojik bulgularının genellenebilirliğini artırır ve tanımlanmış popülasyonlarda göz anormalliği dağılımının net bir resmini sunar.[7]
Genetik Epidemiyoloji ve Popülasyonlar Arası Değişkenlik
Section titled “Genetik Epidemiyoloji ve Popülasyonlar Arası Değişkenlik”Genetik epidemiyoloji çalışmaları, özellikle genom çapında ilişkilendirme çalışmaları (GWAS) ve bunların meta-analizleri, göz anormalliklerinin genetik temelleri ve farklı popülasyonlar arasındaki varyasyonları hakkındaki anlayışımızı önemli ölçüde geliştirmiştir. Avrupa kökenli 27 çalışma ile 5 Asya çalışmasını birleştiren bir meta-analiz, refraktif kusur ve miyopi için birden fazla yeni yatkınlık lokusu tanımlamış, bu yaygın göz rahatsızlıkları üzerindeki hem ortak hem de potansiyel olarak popülasyona özgü genetik etkileri vurgulamıştır.[7] Amerika, Avrupa ve Asya’daki kurumları içeren bu büyük ölçekli işbirlikleri, göz sağlığı ve hastalıklarına katkıda bulunan genetik varyantların tüm yelpazesini ortaya çıkarmada popülasyonlar arası karşılaştırmaların önemini vurgulamaktadır.[12] İleri araştırmalar, beş kohortun meta-analizi yoluyla tanımlanan, refraktif kusurla bağlantılı RBFOX1 genindeki yaygın varyantlar gibi, çeşitli göz özellikleriyle ilişkili belirli genetik lokusları belirlemiştir.[1] Benzer şekilde, Brittle Kornea Sendromu lokusu ZNF469 yakınındaki genetik varyantların, kör edici hastalıklar için bir risk faktörü olan merkezi kornea kalınlığını (CCT) etkilediği, Avustralya ve Birleşik Krallık ikiz kohortlarında yürütülen çalışmalarla bulunmuştur.[3]Dört etnik gruptan (Afrikalı Amerikalılar, Asyalılar, Hispanik olmayan beyazlar ve Hispanikler) 6814 bireyi içeren Multi-Etnik Ateroskleroz Çalışması (MESA), retinal arteriyoler mikrosirkülasyon ve diğer göz anormallikleri için genetik lokusları keşfetmede kritik öneme sahip olmuş, genetik ilişkilerin farklı soylarda nasıl farklılık gösterebileceğini veya korunabileceğini ortaya koymuştur.[5] Bu tür çok soylu analizler, popülasyona özgü etkileri ve genetik bulguların daha geniş uygulanabilirliğini anlamak için hayati öneme sahiptir.
Popülasyon Göz Çalışmalarında Metodolojik Hususlar
Section titled “Popülasyon Göz Çalışmalarında Metodolojik Hususlar”Göz anormalliklerinin popülasyon çalışmalarında, bulguların güvenilirliğini ve genellenebilirliğini sağlamak için sağlam metodolojiler büyük önem taşımaktadır. Çalışma tasarımları, anlamlı ilişkileri tespit etmek için yeterli istatistiksel gücü elde etmek amacıyla, boylamsal bir doğum kohortu için başlangıçta 2868 bireyin dahil edilmesi ya da TwinsUK kayıt defterine 10.000’den fazla ikizin dahil edilmesi gibi geniş örneklem büyüklükleri sıklıkla kullanır.[14] Temsiliyet, genellikle popülasyon tabanlı örneklem toplama stratejileri aracılığıyla ele alınır; Blue Mountain Eye Çalışması (BMES) gibi çalışmalar ağırlıklı olarak Avrupa kökenli beyaz popülasyonlara odaklanırken, MESA kohortu gibi diğerleri bulguların daha geniş uygulanabilirliğini sağlamak için farklı etnik grupları kasıtlı olarak dahil eder.[5] Genetik çalışmalarda veri bütünlüğünü korumak için titiz kalite kontrol önlemleri tutarlı bir şekilde uygulanır. Bu; genotipik verilerin minör allel frekansı (MAF) eşikleri (örn., MAF ≥0,01) ve Hardy-Weinberg dengesine (HWE P > 1 × 10−24) uygunluğunun incelenmesini, ayrıca genotipleme çağrı oranları için katı kriterlerin uygulanmasını da içerir.[3] Etik hususlar da merkezi bir yer tutmaktadır; tüm çalışmaların İnsan Araştırmaları Etik Kurullarından onay alması ve yetişkin katılımcılardan ile reşit olmayanların ebeveynlerinden bilgilendirilmiş onam alınması, araştırmanın sorumlu bir şekilde ve Helsinki Bildirgesi gibi bildirgelerle uyumlu olarak yürütülmesini sağlar.[14] Bu titiz yaklaşımlar, göz anormallikleri üzerine yapılan popülasyon düzeyindeki araştırmaların güvenilirliğini ve etkisini temelini oluşturmaktadır.
Göz Anormalliği Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Section titled “Göz Anormalliği Hakkında Sıkça Sorulan Sorular”Bu sorular, güncel genetik araştırmalara esas alınarak göz anormalliğinin en önemli ve spesifik yönlerini ele almaktadır.
1. Tüm ailem gözlük kullanıyor. Benim de gözlerim bozulacak mı?
Section titled “1. Tüm ailem gözlük kullanıyor. Benim de gözlerim bozulacak mı?”Evet, yüksek bir ihtimal var. Gözlük ihtiyacı gibi kırma kusurları önemli bir genetik bileşene sahiptir. Ailenizde miyopi veya hipermetropi öyküsü varsa, bu genetik yatkınlıkları kalıtlama olasılığınız daha yüksektir.
2. Neden benim gözlüğe ihtiyacım var da kardeşimin görüşü mükemmel?
Section titled “2. Neden benim gözlüğe ihtiyacım var da kardeşimin görüşü mükemmel?”Ortak aile genlerine sahip olunsa bile, bunların ifade biçimleri farklılık gösterebilir. Genetik faktörler görüşü güçlü bir şekilde etkilese de, miras aldığınız belirli genetik varyantlardaki bireysel farklılıklar, benzersiz çevresel faktörlerle birleştiğinde, kardeşler arasında bile farklı sonuçlara yol açabilir.
3. Bir DNA testi, ileride ciddi göz sorunları yaşayıp yaşamayacağımı bana söyleyebilir mi?
Section titled “3. Bir DNA testi, ileride ciddi göz sorunları yaşayıp yaşamayacağımı bana söyleyebilir mi?”Potansiyel olarak, evet. Belirli genetik mutasyonları belirlemek, belirli göz rahatsızlıkları riskinizi ve hatta bunların nasıl ilerleyebileceğini tahmin etmeye yardımcı olabilir. Bu bilgi, size özel olarak hazırlanmış erken izleme veya önleyici stratejilere rehberlik edebilir.
4. Görme yetim hep iyiydi, ama şimdi kötüleşiyor. Neden?
Section titled “4. Görme yetim hep iyiydi, ama şimdi kötüleşiyor. Neden?”Göz anormallikleri sadece doğumdan itibaren mevcut olmakla kalmayıp, hayatın ilerleyen dönemlerinde de gelişebilir. Bu durum, genetik yatkınlıklarınızın ve zamanla biriken çevresel faktörlerin bir kombinasyonundan kaynaklanarak görme yetinizde değişikliklere yol açabilir.
5. Sağlıklı alışkanlıklar ailemin “kötü göz genlerinin” üstesinden gelebilir mi?
Section titled “5. Sağlıklı alışkanlıklar ailemin “kötü göz genlerinin” üstesinden gelebilir mi?”Genetik büyük bir rol oynasa da, yaşam tarzı ve erken müdahale sonucu etkileyebilir. Genetik bir yatkınlık söz konusu olsa bile, daha erken başlatılan müdahaleler ilerlemeyi potansiyel olarak yavaşlatabilir veya ciddi görme kaybının başlangıcını önleyebilir.
6. Gözlerim neden arkadaşlarımın gözlerinden farklı şekilli?
Section titled “6. Gözlerim neden arkadaşlarımın gözlerinden farklı şekilli?”Gözünüzün iris veya ön kamara gibi yapısının gelişimi belirli genler tarafından etkilenir. Iris gelişimi için PAX6 veya ön kamara için FOXC1 gibi genlerdeki varyasyonlar veya mutasyonlar, benzersiz veya farklı yapısal özelliklere yol açabilir.
7. Doktorum iki gözümü de kontrol ediyor. Genellikle aynı mıdırlar?
Section titled “7. Doktorum iki gözümü de kontrol ediyor. Genellikle aynı mıdırlar?”Kırma kusuru veya santral kornea kalınlığı gibi birçok yaygın göz özelliği için, sol ve sağ gözleriniz arasındaki ölçümler genellikle çok az belirgin fark gösterir. Bu nedenle, genetik çalışmalar sıklıkla her iki gözden alınan verileri analiz eder veya hatta tek bir gözün ölçümüne güvenir.
8. Görme sorunlarım varsa çocuklarımın gözlerini erken kontrol ettirmeli miyim?
Section titled “8. Görme sorunlarım varsa çocuklarımın gözlerini erken kontrol ettirmeli miyim?”Kesinlikle. Erken teşhis ve doğru tanı, göz anormalliklerini etkili bir şekilde yönetmek için çok önemlidir. Ailenizin genetik geçmişini anlamak, doktorların çocuklarınız için daha erken tarama programları önermesine yardımcı olabilir ve potansiyel olarak ciddi sorunların önüne geçebilir.
9. Çocuğumun görme sorunları zamanla kesinlikle kötüleşecek mi?
Section titled “9. Çocuğumun görme sorunları zamanla kesinlikle kötüleşecek mi?”Mutlaka değil. Bazı rahatsızlıklar ilerleme gösterse de, genetik temeli anlamak muhtemel seyrini tahmin etmeye yardımcı olabilir. Bu, ilerlemeyi yavaşlatabilecek veya hatta ciddi görme kaybını önleyebilecek hedefe yönelik yönetim ve müdahalelere olanak tanır.
10. Etnik kökenim belirli göz rahatsızlıkları riskimi değiştirir mi?
Section titled “10. Etnik kökenim belirli göz rahatsızlıkları riskimi değiştirir mi?”Evet, değiştirebilir. Göz özelliklerini etkileyen genetik varyasyonlar popülasyonlar arasında farklılık gösterebilir. “Çok etnisiteli kohortları” içeren araştırmalar bu farklılıkları anlamaya yardımcı olmakta, etnik kökeninizin göz rahatsızlıkları için özel genetik risk faktörlerinizi etkileyebileceğini düşündürmektedir.
Bu SSS, güncel genetik araştırmalarına dayanarak otomatik olarak oluşturulmuştur ve yeni bilgiler ortaya çıktıkça güncellenebilir.
Yasal Uyarı: Bu bilgiler yalnızca eğitim amaçlıdır ve profesyonel tıbbi tavsiye yerine kullanılmamalıdır. Kişiselleştirilmiş tıbbi rehberlik için her zaman bir sağlık uzmanına danışın.
References
Section titled “References”[1] Stambolian D, et al. Meta-analysis of genome-wide association studies in five cohorts reveals common variants in RBFOX1, a regulator of tissue-specific splicing, associated with refractive error. Hum Mol Genet, vol. 22, no. 13, 2013.
[2] Solouki AM, et al. A genome-wide association study identifies a susceptibility locus for refractive errors and myopia at 15q14.Nat Genet, vol. 42, no. 10, 2010.
[3] Lu Y, et al. Common genetic variants near the Brittle Cornea Syndrome locus ZNF469influence the blinding disease risk factor central corneal thickness.PLoS Genet, vol. 6, no. 5, 2010.
[4] Larsson, M. et al. “GWAS findings for human iris patterns: associations with variants in genes that influence normal neuronal pattern development.” Am J Hum Genet, PMID: 21835309.
[5] Sim, X. et al. “Genetic loci for retinal arteriolar microcirculation.” PLoS One, PMID: 23776548.
[6] Solouki, A. M. et al. “A genome-wide association study identifies a susceptibility locus for refractive errors and myopia at 15q14.”Nat Genet, PMID: 20835239.
[7] Verhoeven VJ, et al. Genome-wide meta-analyses of multiancestry cohorts identify multiple new susceptibility loci for refractive error and myopia.Nat Genet, vol. 45, no. 3, 2013.
[8] Shaffer JR, et al. Genome-Wide Association Study Reveals Multiple Loci Influencing Normal Human Facial Morphology.PLoS Genet, vol. 12, no. 8, 2016.
[9] Stambolian, D. et al. “Meta-analysis of genome-wide association studies in five cohorts reveals common variants in RBFOX1, a regulator of tissue-specific splicing, associated with refractive error.” Hum Mol Genet, PMID: 23474815.
[10] Lu, Y. et al. “Common genetic variants near the Brittle Cornea Syndrome locus ZNF469 influence the blinding disease risk factor central corneal thickness.”PLoS Genet, PMID: 20485516.
[11] Ma, Y. et al. “Association of chromosome 5q21.3 polymorphisms with the exploratory eye movement dysfunction in schizophrenia.”Sci Rep, PMID: 26242244.
[12] Ikram, M. K. et al. “Four novel Loci (19q13, 6q24, 12q24, and 5q14) influence the microcirculation in vivo.” PLoS Genet, PMID: 21060863.
[13] Sulem, P., et al. “Two Newly Identified Genetic Determinants of Pigmentation in Europeans.” Nat Genet, vol. 40, no. 7, 2008, pp. 835-37. PMID: 18488028.
[14] Yazar, S., et al. “Genetic and environmental factors in conjunctival UV autofluorescence.” JAMA Ophthalmol, vol. 133, no. 2, 2015, pp. 210-216.
[15] Hysi, P. G., et al. “A genome-wide association study for myopia and refractive error identifies a susceptibility locus at 15q25.”Nat Genet, vol. 42, no. 10, 2010, pp. 902-905.